Buryad zon

Бичиг соёл 2011 үзэсгэлэн

2011-05-23T00:23:00.000+09:00

Монголын урчуудын эвлэлийн хорооноос уламжлал болон зохиогддог Монгол бичгийн үзэсгэлэн энэ жил гурав дахь жилдээ зохион байгуулагдлаа. Хөх хивсний ёслолоор эхлэсэн бичиг соёл 2011 үзэсгэлэнгийн гол зорилго Монгол үндэснийхээ хэл соёлыг цэвэр тунгалаг байлгаж, монгол хэлээрээ зөв ярьж, бичиж, Монголын уламжлалт уран бичлэгийг орчин үеийн урлагтай хослуулан хөгжүүлэх, дэлхийн дахинд таниулахад чиглэсэн юм.

Бичиг соёл 2011 үзэсгэлэнг зохион байгуулагчдын нэг Ганбаатар: МУЭХ-ны дарга Энхжингийн санаачлагаар монгол бичгээ залуу үедээ сургая, өвлүүлье гэсэн зорилготой. Манай энэ үзэсгэлэнд уран бүтээлчид, хүүхдүүд бүх хүмүүс, монгол бичиг соёлдоо элэгтэй хүмүүс, дунд сургуулийн хүүхдүүд маань сайхан бичдэгээрээ, уран бүтээлчид маань уран бүтээлэээрээ, эрдэмтэн мэргэд нь өөрсдийнхөө судалгааны ажлаараа оролцдог. Энэ үзэсгэлэнгийн зорилго нь л монгол бичгээ бид нар сэргээж хэрэглэе, үндэсний үзэлээ гаргаж ирье. Монгол хүн байя гэвэл монгол бичиг монгол сэтгэхүйтэйгээ байя гэсэн үндсэн зорилготой зохион байгуулагдаж байгаа. Энэ жилийн онцлог гэвэл уран бүтээлчиддээ зориулсан хөх хивсний ёслол хийж байна. Дарга өөрөө уран бүтээлчиддээ хөх хивсэн дээгүүр угтаж авч бийр хадагтайгаа уран бүтээлчиддээ хүндэтгэл үзүүлсэн үйл ажиллагаа боллоо. Хоёр дахь үйл ажиллагаа бол орчин үеийн урлагтай холбосон үзүүлбэрүүд хийж байна. Дээрээс нь уран бүтээлчид маань өөрсдийнхөө бүтээлийг зааланд бичиж байна. Үзэсгэлэн хоёр шагнал гардуулдаг. Уран бичлэгийн уран бүтээлчдийн шагнал, сайхан бичлэгийн сайхан бичээчийн шагнал гардуулдаг. Нээлтэн дээрээ орчин үеийн урлаг үйл хөдлөлийн урлагийг хийдэг. Нүүдэлчин нэртэй хамтлаг хөх тамга үзүүлбэрээ үзүүллээ. Одоо энд уран бүтээлчид уран бүтээлээ туурьваж байна. Энэ таван сард болдог нь учир утгатай. Ерөнхийлөгч Багабандийн жил бүрийн 5-р сарын эхний долоо хоногийн ням гаригийг Үндэсний бичиг соёлын өдөр болгон тэмдэглэх зарлиг байдаг. 2003 оноос эхлэсэн байгаа. Энэ үзэсгэлэн нь Ерөнхийлөгчийн санааг мөн Урчууддын эвлэлийн хорооныхон дэмжсэн үзэсгэлэн юм. Дунд сургуулийн хүүхдээс авахуулаад нилээд олон насны хүмүүс оролцлж байна. Бүтээлийн тоог яг хэлж мэдэхгүй нь оролцсон хүмүүсийн тоо нь зуугаад хүн байна. Нэг хүн 2-3 бүтээл өгсөн ч байна. Энэ жилийн онцлох бүтээл гэвэл Ц. Тамирын Тэнгэрээс соёорхсон босоо бичиг инстляц ажил шилдэг бүтээлээр шалгарсан. Сайхан бичлэгт шагналд хэл шинжлэлийн сургуулийн оюутаны Монголын нууц товчоо бүтээлээс бичсэн сайхан бичлэг шалгарлаа.

Бичиг соёл 2011 үзэсгэлэнгийн шилдэг бүтээлийн шагналын эзэн Тамир: Намайг Тамир гэдэг. Хэвлэлийн график дизайнераар олон жил ажилсан. Каллиграфаар бүр 9-р ангиасаа хичээлсэн. Тэгээд энэ үзэсгэлэнд “Тэнгэрийг тэтгэсэн босоо бичиг мину” гэдэг нэртэй бүтээлээр оролцлоо.
СУРВ: Тэнгэрийг тэтгэсэн босоо бичиг мину гэсэн бүтээл чинь чухам ямар онцлогтой бүтээл юм. Яагаад бүтээлдээ ийм нэр өгсөн юм? Бүтээлтийнхээ талаар танилцуулж өгнө үү?
ТАМИР: Монголчууд бол дэлхийд ганцхан дээрээс доош бичдэг хүмүүс. Ер нь тэнгэрээс бид нарын бичиг орж ирсэн шүү гэсэн санааг л хүчтэйгээр бусдадаа илэрхийлэхийг зорьсон бүтээл.
СУРВ: Бүтээлээ хир их хугацаанд хйисэн. Бүтээлийнхээ санааг ер нь яаж олсон юм?
ТАМИР: Жаазтай бүтээлийг би нилээн олон хийж байсан. Жаазтай уламжлалт байдлаар. Тэрийгээ жоохон эвдэж жаазнаас гаргаж орчин үеийн инстляц урлагтай хослуулж хийе гэж зорьсон. Толгой дотроо нилээн удаан хугацаанд боловсруулсан. Гаргаж хийх хугацаан нь бол хоёр гурав хоногийн л дотор болсон. Ер нь бол гол нь толгой дотор боловсруулах л байгаа ш дээ.
Сурв: Өөрийн чинь бодлоор монгол бичиг ямар онцлогтой бичиг вэ?
Тамир: Монгол бичиг чинь үндсэн долоон зурлагатай. Дээрээс доош бичдэг нь хамгийн том онцлог. Тэгээд бүх зурлагууд нар зөв эргэлттэй нь бас нэг том онцлог. Хятад ханз бол богино зурлага ихтэй ш дээ. Монгол бичиг бол нэг л эхэлсэн бол дуусаж байж л салдаг. Ганц хоёр тусал гэзэг эвэр гэх мэт юмнууд л сүүлд нь хийдэг болохооос нарийн техник их шаарддаг даа ханзыг бодвол, Би л хувьдаа ингэж тэгж боддог.
Сурв:Үзэсгэлэнд орсон сэтгэгдэлээсээ яриач бусад хүмүүсийн бүтээл хир санагдав. Ямар хүний бүтээл таалагдав?
Тамир:Түвшинжаргалын бүтээл Баттөмөр ахын бүтээл Ганбаатар нарын бүтээл их таалагдлаа. Ер нь бол жил ирэх тусам манай уран бүтээлчид өсөж байна. каллиграфийг сонирхдог хүүхдүүд их олон болсон байна. Зураачид ч энэ чиглэлээр их олон бүтээл хийдэг болж.
Монголчууд хөгжлийнхөө түүхэнд арав шахам бичиг үсгийг зохион хэрэглэж ирсэн. Үүнд Монгол бичиг, Дөрвөлжин бичиг, Тод үсэг, Соёмбо үсэг, Хэвтээ дөрвөлжин үсэг, Вагиндрагийн үсэг, Шинэ үсэг. Шинэ үсэг нь өнөөдрийн бид нарын хэрэглэж байгаа кирилл үсэг юм.
Монгол бичиг нь Монголчуудын түүх, соёл, уламжлал, ёс заншлыг агуулсан хосгүй үнэт өв юм.
Монголчууд 13-р зуунд Найманыг дайлж Тататунга түшмэлийг олзлох үедээ түүний өврөөс олдсон тамгын үсгээс уламжлан уйгар бичиг үсэгтэй болсон гэж олон ном бичигт дурдсан байдаг.
Монгол бичгийг босоо бичиг, хуучин монгол бичиг, худам монгол бичиг, уйгуржин бичиг гэж олон янзаар нэрлэдэг.
Монгол бичгийн дээрээс доошоо буюу босоо бичих хэлбэр нь бусад бичигнээс ялгарах хамгийн том онцлог юм. Монгол бичиг нь үндсэн долоон зурлагатайгаас гадна зурлага нь нар зөв эргэх хөдөлгөөнөөр бичигддэг.
Монгол хэлээр бичигдсэн уйгаржин бичгийн анхны дурсгал нь 13-р зуунд урласан Чингисийн чулууны бичиг юм.
Бичиг соёл 2011 үзэсгэлэнд монгол бичиг, соёлын чиглэлээр судалгаа хийдэг гадаад дотоодын эрдэмтэн судлаачид, уран бичээч буюу каллиграф зураачдын шинэ бүтээл, оюутан сурагчдын хичээнгүй тэгээр бичсэн зохион бичлэг, эргэцүүлэл зэрэг олон бүтээл дээжлэгдэн тавигдсан. Тэдгээрээс чөлөөт уран бүтээлч Бат-Эрдэнэ Хулан хоёрын бүтээл хүмүүсийн анхаарлыг ихэд татаж байсан. Чөлөөт уран бүтээлч Хулангийн гар аргаар хийсэн номыг эмэгтэйчүүд илүү сонирхож байсан бол Бат-Эрдэнэний урлаг үсгээр бичсэн бүтээл залуучуудын анхаарлыг татаж байлаа.
Чөлөөт урран бүтээлч Хулан: Энэ удаагийн үзэсгэлэнд монголын эмэгэйн гоо үзэсгэлэнгийн 21 шинж номоороо оролцож байна. Энэ бүтээлдээ зориулж уран бичлэгийн бүтээл тавьж байгаа. Эмэгтэй хүний гоо сайхныг илэрхийлсэн учраас даавуун дээр каллиграфдаад тавьж байгаа. Энэ нь шууд ороолтоор хэрэглэж болохоор онцлогтой. Энэ номыг хүүхдүүдийг балчир багаасаа гоо үзэсгэлэн ямар нандин бэ гэдгийг ойлгуулахын үүднээс бага насны охидуудад зориулж хийсэн. Япон хэл дээр Монгол бичгээр бичигдсэн хоёр хадмал орчуулагатай. Аль ч хэлээр уншсан ойлгогдохоор байгаа. Энэ ном гадаад долоон шинж, дотоод долоон шинж, төгс гоо үзэсгэлэнгийн долоон шинж гэсэн гурван бүлэгтэй. Бүгдийг нь гараараа зурж, компьютер график оролцуулан засаж янзлаад ном болгож хэвлэсэн. Гараар хийсэн ном бол их өндөр үнэтэй байдаг. Нэгхэн хувь хэвлэгдэх, ганцхан хувь хийгддэг гэдэг. Бүтээлдээ хоёр жил гаран хугацааг байгаа.
Чөлөөт уран бүтээлч Бат-Эрдэнэ: Миний нэрийг Бат-эрдэнэ гэдэг. Энэ үзэсгэлэнд “Амьдрал Хүн” гэсэн цуврал бүтээлээр оролцсон. Энэ бүтээлүүд маань 2011 оны 10-р сард гарах бүтээлүүдийн цуврал бүтээлийн хэсэг . Энэ үзэсгэлэнд тавигдсан урлаг үсэг бүтээлүүд Монгол урлаг үсэг гэсэн төрөл юм. Хэдийгээр бийрээр бичдэг хүмүүс олон болсон ч монгол урлаг үсэг гэсэн том салбар харьцангуй хөгжиж байгаа ч гэсэн жаахан дутагдалтай юм шиг санагдсан. Тийм учраас монгол бичгээ нилээн өвөрмөц барууны соёлын элементүүдийг ашигласан тэгсэн мөртлөө өөрийнхөө үндэснийхээ бичиг үсгээр барууны бичиг үсгийн хэлбэрийг нилээн рок хэлбэрээр бүтээсэн юм. Энэ нь жаахан өвөрмөц маягаар. Бид нарт ч гэсэн үндэсний давуу чанар байгаа шүү дээ бичиг соёлоо ямар ч үндэстний соёлтой нийлж хольж хийлээ гэхэд бид нарын гол үндсэн чанар хэвээрээ байгаа гэдгийг харуулах гэж хийсэн. Ерөнхийдөө санаа нь бол нилээн эртнээс явсан. Одоогоос бараг 10 гаран жилийн өмнөөс энэ 10 сард гарах үзэсгэлэнгээ бодож эхэлсэн. Энийг яг суугаад хийхэд нилээн төвөгтэй. Тэр бичгийг гаргацтай хүн уншихад ойлгомжтой, дотор нь үг үсэг нь алдаагүй байх, тэгсэн мөртлөө яг тэр хэлбэр хийц нь харагдаж байх талыг харуулахын тулд нилээн сууна. Чамбай бүтээл байдаг. Урлаг үсэг бол хийхэд хүндэвтэр төрөл л дөө. Одоо урлаг үсгийн бүтээлийг хийж байгаа тамаг сийлмэл гээд байна. Тамаг сийлмэлийн урлаг гэхэд урлаг үсгийн үндэс нь байдаг. Урлаг үсгээр янз янзын юм хийж болно. Эвхмэл үсэг байна, баяр үсэг байна, урлаг үсгийн нэг хэлбэр нь. Маш өргөн цар хүрээтэй учраас олон уран бичээч, зураач, уран бүтээлчид хүчээ сориход хязгаарлагдашгүй давуу талтай. Цаашдаа олон юм хийхэд нээлттэй. Маш гоё үндэсний зураг ч болгож болно. Хээ хуар хаяг реклам чимэглэл гэсэн юмнуудад түгээмэл хэрэглэж болно. Би бичиг соёл үзэсгэлэнд их оролцож байгаагүй. Энэ жилээс орж байна. Өмнө нь бие даасан гурван үзэсгэлэнг гаргаж байсан. Хамтарсан арав гаран үзэсгэлэнд оролцож байсан. 1993 онд монголын уран бичлэгийн анхны улсын уралдаанд оролцож байсан. 1994 онд Ил товчоо сонин уран бичлэгийн уралдаан зарлан зохион байгуулж байхад 3-р байрын шагналыг авсан. Манай багшийг Батбаяр гэдэг. Монголын нэртэй уран бичээч би хоёр шавийнх нь нэг. Үзэсгэлэнд бол сайхан сайхан бүтээл их ирсэн байна. Нэртэй бичээч Баттөмөрийн бүтээлүүд байна, Жаминсүрэнгийн бүтээлүүд байна. Залуучууд өргөн хүрээнд сонирхож монгол бичгээ хөгжүүлэхэд ингэж цаг зарж байгаад үнэхээр их баяртай байна. Энэ бол бидний зайлшгүй хадгалаж үлдэж цаашдаа ирээдэйд илүү гайхамшигтай бүтээл хийж дэлхийд өөрсдийнхөө ур чадвар, оюун санааныхаа өв уламжлалаараа бахархаж түгээн дэлгэрүүлэх сайхан боломж юм. Энэ цаашдаа улам сайхан болно гэдэгт найдаж байгаа. Би 17 18 жил монгол бичигтэй өөрийн амьдралаа холбосоны хувьд Монгол бичиг дотор маш их өргөн цар хүрээтэй агуулага байдаг гэдгийг захаас нь мэдэж эхэлсэн. Жишээ нь эзэнт гүрэн байсан монголчууд 13-р зуунд дэлхийн талыг эзлэж байсан гэж. Тэр ньр зөвхөн бахархал гэдэг хүрээнээсээ илүү улс төр, эдийн засаг, түүх, соёлын харилцааны явцад монгол бичиг үсэг их өндөр түвшинд хөгжсөн байгаа. Монгол бичгийг авианы бичиг гэж явдаг. Зарим эрдэмтэд бичсэн байдаг юм билээ. Дэлхий дээр Монгол бичигтэй судар шиг олон оронд түгж дэлгэрсэн судар ном ховор байдаг гэдэг. Бид өөрсдөө тэрийг анзаарахгүй байхад тэр нь дэлгэрчихсэн байдаг. Авианы бичиг учраас маш өргөн агууламжтай. Зөвхөн монголын хүрээнд биш өрнө дорны олон орнуудад монгол бичгийг хэрэглэж байсан байгаа. Тэр нь бүр зоос мөнгө тэмдэг маш олон эд өлгийн зүйлс дээр үлдчихсэн байгаа. Монгол бичгийг цар хүрээ бол том юм. Бид нар сүүлийн 70-аад жил гэж ярьдаг. Шинэ үсэг хэрэглэсэн энэ хугацаанаас хойш түүх соёлынхоо юмнаас хэсэг хугацаанд хөндийрсөн. Одоо эргээд түүнийгээ бүр лавшруулж судлах хэрэгтэй. Монгол бичиг дотроо маш баялаг агууламжтай. Ямар ч Латин, крил бичиг, Хятад Япон Араб бичгээс дутахааргүй бүх юманд хэрэглэж болох гайхамшигтай бичиг

http://www.vom.mn/mn/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1

Bayan Dun hairhan

2011-05-16T12:30:00.002+09:00

Буряад шэнэ ном

2011-04-19T17:28:00.001+09:00

- Сайн байна!

- Сайн байна!

- Манай урда хэды олон гоё гэгшын номууд гараад байна гээшэб? Мүнөө жэлдэ тэдэнэй хубинь гараһан байна гэжэ Та маанадта дуулгаһан байнат. Тодорхойгоор хөөрэжэ үгыт даа.

- Би энэ үнгэрһэн 5 жэлэй туршада энэ нэгэдэхи, хоёрдохи, гурбадахи жэлнүүдэй «Эрдэни» гэжэ нэрэтэй учебно-методическэ комлпект гэжэ һуралсалай номуудые гаргаһан байнаб. Энэ «Эрдэни» гэжэ ном хадаа 3 бүридэлһөө болоно. Энэ үхибүүдэй хэрэглэхэ ном, үхибүүдэй ажалай дэбтэр, тиихэдэ багшын хэрэглэхэ ном гээд иимэ 3 номһоо бүридэдэг. Тиигээд энэ ном хадаа би 5 жэлэй турша соо бултыень энэ бэшэжэ гаргаһан байнаб. Энэ номууд ехэнхидээ ород болошоһон буряад хүүгэдтэ, буряад зарим хүүгэднай түрэһэн сагһаа хойшо буряад хэлэеэ мэдэхэгүй үхибүүд олон болоод байна ха юм даа. Тэрээхэн үхибүүдтэй хамта ородшье үхибүүд, ондоош яһатанай үхибүүд манай һургуулинуудта һуража байна. Энэ «Эрдэни» гэжэ номууднай буряад хэлэеэ мэдэхэгүй, муугаар мэдэхэ, тиихэдэ ород үхибүүдтэ зорюулагдаһан номууд болоно.

Энэ номой гол удха гэхэдэ, буряад үхибүүднай, һургуулида һуража байһан үхибүүд 1-дэхиһээ 3-дахи хүрэтэр, 3-дахиһаа 9-дэхи хүрэтэр гэжэ үхибүүднай ород һургуулида һурана ха юм даа. Энээхэн шэнэ методико гэхэдэ болохо. Орой хэлэ мэдэхэгүй үхибүүдтэ хайшан гээд хэлэндэ дуратай болгохо, хэлэ үзүүлхэ гээшэб гэһэн ехэ тиимэ зорилго табигдана.

Минии өөрымни эрдэмэй харгы гэхэдэ, 2000 ондо би кандидатска диссертаци бэшэхэдээ, энэл темээр бэшэһэн байнаб. Хайшан гээд ород болошоһон хүн, хэлэ мэдэхэгүй хүн хэлэ үзэхэ гээшэб гэжэ. Тиихэдээ энэ хари хэлэнэй методико үндэһэлжэ, энэ номууднай тэрэ хари хэлэнэй методико үндэһэлһэн. Хайшан гээд уншажа, бэшэжэ, шагнажа, хөөрэлдэжэ һургаха гээшэб гэжэ тиимэ зорилгонуудые табинабди. Ганса уншажа гү даа, али ганса хэлэхэдээ буряад хэлэндэ яашье һурахагүй. Бидэ бүхы тэрэ шагнуулжа һургаха, бэшүүлжэ һургаха, хэлүүлжэ һургаха, уншуулжа һургаха гэһэн гол зорилгонуудые табяад, тиимэ зорилгонуудые табихадамнай энэ үхибүүд, энэ номуудаар ехэ һайнаар буряад хэлэеэ мэдэхэ болоно гэжэ би хэлэхэ байнаб.

Юундэб гэхэдэ, энэ манай Республика соо олон һургуулинууд «Эрдэни» гэжэ номоор үзэнэ. Би олон багшанартай хүдэлдэгби. Олон багшанар олон отзыв бэшэнхэй. Бидэ Танай номоор үзэхэдэмнай, ехэ хүнгэн байна. Үхибүүднай бэрхээр буряад хэлээр хэлэдэг болоно. Буряад хэлэндэ дуратай болоно гэжэ. Юундэб гэхэдэ, энэ номууд хадаа манай эрдэм һуралсалай министерствын ехэ ажал болонол даа. Манда тиимэ даабари үгэхэдэнь, бидэ энэ манай багшын институдта лаборатори тайланхайбди буряад хэлэнэй ба литературын гэжэ. Манай гол зорилго хадаа энэ номуудые бэшэхэ. Тиигээд бидэ энэ министерствэтэеэ ехэ сугтаа хүдэлжэ, ажал хэжэ байнабди. Тиихэдэ манай издательство «Бэлиг» гээд. Энэ номууд ехэ һайхан, ехэ гоёор гарана. Юундэб гэхэдэ, манай энэ министерство мүнгэ һомолно энэ номуудые гаргахын түлөө. Мүнгэ һомолходоо тэрэтнай, номуудые гаргахада ехэ үнэтэй ха юм даа. Тиигээд мүнгэ һомолно. Энэ иимэ гоё зурагуудые, уран зураашадые заатагүй энэ гоёор шэмэглэхын түлөө гоё үхибүүдтэ иигээд харахадань, мүнөө 21-дэхи зуун жэлэй үхибүүдэй һонирхожо, энэ ямар гоё зурагуудтай ямар гоё номууд гээшэб гэжэ харахын түлөө ехэ бэрхэ уран зураашадые уридаг манай энэ издательство «Бэлиг».

Энээхэн номуудые хэн шэмэглээб гэхэдэ, эгээ түрүүшын номуудыемни Дарима Гомбожаповна Хван шэмэглээ. А хоёрдохи, гурбадахи жэлэй номуудые Ринчинов Баир Одонович гэжэ. Бидэ һанахадаа, ганса би бэшэ, үзэжэ байһан үхибүүдшье, багшанаршье, энэ номуудаарнь үзэжэ байһан зон, багшанар хэлэхэдээ, ехэ гоё зурагууд болоо. Үхибүүд ехэ дуратайгаар энэ номуудые үзэнэ гэжэ хэлэхэдэнь би ехэ баярладагби. Ородшье үхибүүд, буряадшье үхибүүд энэ номоор үзэнэ. Бүхы даабаринуудыень бидэ ород хэлэн дээрэ үгэнэбди. Юундэб гэхэдэ, жаахан, тон һая эхилжэ һуража байһан үхибүүдтэ буряадаар бэшэжэрхёо һаамнай тон ойлгосогүй байха. Бидэ ехэ түсэб табинабди. Саашанхидаа бидэ 4-дэхи, 5-дахи, 6-дахи, 7-дохи классай номуудые бэшэхэдээ, тэндэ ехэ классуудта буряад хэлэн дээрэ бүхы даабаринуудынь байхал даа.

- Ойлгосотой. Зарим һургуулинуудта буряад хэлэ үзэдэггүй байна ха юм даа. Тиигээд тиимэ классуудта ябадаг зон хэрбэеэ һонирхол гаргабал, Танай ном худалдажа абаад, гэртээ буряад хэлэ үзэхэ аргатай гү, али заалһаа багша хүн хэрэгтэй гү?

- Үзэхэ аргатай. Хэлэ үзэхэ гээшэтнай өөрын эрмэлзэлһээ, өөрын дуранһаа болоно ха юм. Үзэхэгүйб гэжэ һанаһан хүн орой үзэхэгүй болоно ха юм. Би буряад хүнби, би өөрынгөө хэлэ мэдэхэб гэжэ түрэлхи хэлэндээ дуратай байһай гэжэ би ехэ залуу гэртэхиндэш хэлэхэ байнаб. Би олон тээгүүр, энэ Росси гүрэн соогуур ябаһан байнаб. Калмыкиш ошоһон байнаб. Якутск дээрэ ехэ долоон хоног соо мастер-класс үгэһэн байнаб. Якутск дээрэ үгэхэдөө нэгэ бага яһатанай международно ехэ фестиваль болоо һэн. Тэндэ баһал ехэ тиимэ хатуушаг байна хэлэ үзэлгэ гээшэ. Тиимэшье һаа, ухаангүй олон номуудые гарганхай. Тиихэдээ хэлэнэ. Энэ методико орой хэлэ мэдэхэгүй зоной методико ехэ зүб байна гэжэ. Бидэ долоон хоногой турша соо олон тээһээ, орой 300-400 багшанартай би хүдэлөө һэмби Яхадта. Энэ методикодол үндэһэлжэ, яхад зомнай шанга зон байна. Энэ методикодо ехэ һонирхожо, иигэжэл үзэхэдэ ехэ һайн байна гэжэ һанана. Тиигээд баһал энэ номуудые ухаангүй энэ Башкортастандашье ябаа һэмди. Башкортостанда 1-дэхиһээ 11-дэхи болотор бүхы номоо хуу бэшэнхэй. Калмыкидаш ябадахамнай ном юумэ, номгүйгөөр үхибүүдые зааха гээшэтнай хүндэ бшибы даа. Тиихэдээ тон һонирхолтой номууд хэрэгтэй. Тон бэрхэ багшанар хэрэгтэй. Тон эрмэлзэлтэй үхибүүд лэ, баһал өөрынгөө хэлэ үзэхэ дуратай. Манай буряад нютагта, би олон жэлдэ һургуулида хүдэлһэн байна ха юмбиб даа, би өөрөө һургуулиин багша, иигээд хараха болоо һаа, нэгэ класс соо нэгэ 8 буряад үхибүүд ябаха. 8 буряад бэшэниинь хуу ород үхибүүд. Бүхы үхибүүдые һуулгажал, буряад хэлэ заана ха юмбибди даа. Тиихэдээ тэрэ 8 үхибүүд соомнай нэгэ-хоёрынь буряад хэлэ мэдэхэ гү даа, али үгы гү – иимэ үхибүүд ябана бшибы даа – энэ хотын һургуулида. Хүдөөгэй һургуулида нэгэ жааха ондоошог ааб даа. Хотымнай һургуулида иимэ болошоод байна ха юмбибди. Тиихэгүйн тула манай министерство, манай багшанар, Буряадай гүрэнэй университедэй багшанар, тиихэдэ бидэ багшын мэргэжэл дээшэлүүлгын институдэй багшанар ехэл ажал ябуулнабди. 21-дэхи зуун жэл соогоо хэлэеэ алдангүй, хэлэеэ саашань манай буряад зон би буряад хүнби, би түрэл хэлэтэйб гэжэ омогорхожо ябаһай гэжэ бидэ һананабди.

- Энэ гоё номууд тухай хөөрэлдэжэ байхадамнай манай харагшад энэ номуудые ямар дэлгүүртэ хаанаһаа абаха гээшэб? Ямар сэнтэй юм бэ? – гэжэ һонирхоно ёһотой.

- Энэ номуудай ехэнхинь манай «Бэлиг» издательствоһаа абаа һаатнай үнэгүй байха гэжэ би хэлэхэ байнаб. Энэ ном 9 мянган экземпляр. 9 мянган номууд гараад байна. Энэ мүнөө жэл. Тиихэдээ издательстводомнай менеджер бии. Тиигээд лэ бүхы һургуулитай ехэ холбоотой байдаг. Олон һургуулида тараажа үгэдэг. Олон лэ дэлгүүрнүүдтэ байдаг лэ даа. Харахадам, «Полиномдош» байдаг. Ондоош номой магазинуудта байдаг. Бил хэлэхэ байнаб, багшанар «Бэлиг» издательстводол хандаа һаатнай, тэндэ номууд, ухаангүй олон номууд байна.

- Мүнөө энэ саарһан номууднай хуушарһанда тоотой боложо, энэ электронно номууд гэжэ ехэ мэдээжэ болоно гээшэ ааб даа. Тэрэ талаар Та юун гэжэ бодонобта?

- Бидэ энэ номуудтаа мүнөө энэ манай издательствын редакторнуудаар, тиихэдэ ноёдоор Сергей Дмитриевич бидэ ехэ ажал ябуулха тиимэ алхамуудые хэжэ байнабди. Аудиокассетэнүүдые хэхэ, видеокассетэнүүдые хэхэдэ. Тиигээд саашанхидаа энэ электронно номууд болоо һаань, баһал ехэл һайн байгаа гэжэ бодонобди, тиимэ ажал ябуулха гэжэ түсэбтэйбди. Юундэб гэхэдэ, манай ехэ дарга, министр Алдар Валерьевич Дамдинов мүнөө оршон сагай эрилтээр электронно болоо һаань, туһаламжа хүргэхөөр хэлээ һэн. Ганса иигээд бэшэ, баһал электронно гараһай гэжэ тиимэ ажал хэхэбди. Манай министерстводо тэрээн тухай хэлсэнэбди. Тэрэ талаар манда туһалхал даа.

- Эржен Патанхановна, манай дамжуулгада ерэжэ, иимэ һонин хөөрэлдөө хэһэндэтнай бидэ баярые хүргэнэбди. Сагаан һараар Танаа
http://zhigmitov.com/bur/view_fulltext.php?id=3

2011-04-07T10:59:00.001+09:00

Дондок Улзытуев (1936-1972)

Байгалай уhандал
арюун тунгалаг,
Басаганай миhэрэлдэл
урин налгай
буряад хэлэмнай.
Эртын манандал
vнжэгэн сагаан лэ,
Эхын альгандал
энэрхы дулаан лэ
буряад хэлэмнай.
Булагай уhaндал
бузаргvй тунгалаг,
Бугын нюдэндэл
буригvй hайхан лэ
буряад хэлэмнай.
Ардагай гvйдэлдэл
аласы дабшанхай,
Ажалай охиндол
абьяас габшагай
буряад хэлэмнай.
Майн vглөөдэл
сэлмэг тунгалаг,
Майлын сэсэгтэл
hалбаран байнхайл
буряад хэлэмнай.
Эсэгын vгэдэл
эрид сэхэ,
Хутагын эридэл
торгон хурсал
буряад хэлэмнай.
Дайсанай шэхэндэ
тойруу таамаг,
Дайдын нюусадал
бvгэдые даамаг
буряад хэлэмнай.
Булхайта хэрэг
буталха аргатай,
Буугай сэмгэндэл
буудахаш оньhотойл
буряад хэлэмнай.
Эрлигэй номнолы
задалха шэнжэтэй,
Эрдэмэй дабаае
гаталха шадалтайл
буряад хэлэмнай.
Гэсэрэй тvvхые
гэрдэжэ ерэhэн лэ,
Гэрэлтэ мvшэдые
дамжажа ерэhэн лэ
буряад хэлэмнай.
Сагаадай Мэргэнэй
самсаал hэлмэдэл,
Ногоодой Сэсэнэй
номин бэлигтэл
буряад хэлэмнай,
Тvмэн зонойнгоо
тvvхэ сахинхайл,
Тvрэ хуримайнь
тvvдэг болонхойл
буряад хэлэмнай.
Баатарлиг ажалайнь
магтаал дууданхайл,
Бата жаргалайнь
баримта болонхойл
буряад хэлэмнай.
Хонгёо дуунай
жэгvvр эдлэнхэйл,
Хорбоо тvбеэр
мvнөө зэдэлэнхэйл
буряад хэлэмнай.
Хоног бvридэ
улам хугжэнхэй,
Холын холые
зорин гаранхайл
буряад хэлэмнай.

МОНГОЛ УЛСЫГ ХЯТАД ТҮҮХЭНДЭЭ ХЭЗЭЭ Ч ЭЗЭЛЖ БАЙГААГҮЙ ХАРИН ОДОО ХУДАЛДАН АВЧ БАЙНА...

2011-04-04T10:30:00.000+09:00

Хятад глобалчлалын тухай мэдэгдэл

Хүн төрөлхтөн бид зах хязгааргүй дэлхийд амьдардаг уу? Энэ асуултанд хариулахаасаа өмнө та дэлхийн улс төрийн газрын зургийг нэг харах хэрэгтэй. Тэр газрын зургаас бид өнөөдөр дэлхий дээр оршин буй 200 орчим улс орныг харна. Магадгүй түүнээс илүү ч байж болно. Одоо бүгдээрээ судлах зүйл рүүгээ анхаарлаа хандуулъя. Тэр танд илүү зохистой газрын зургийг үзүүлнэ. Түүний тулд Ted - тэй холбогд. Ted - д хил хязгаар үгүй бөгөөд тэрээр сансар огторгуйтай болон бүр холбогдож болмооргүй огторгуйтай хүртэл холбогддог. Энэ дэлгэцэн дээр буй 40 цэгийн нэг нь дэлхийн эдийн засгийн 90 хувийг төлөөлдөг.

Одоо бүгдээрээ дэлхийн хүн амын 90 хувийг авч үзэцгээе. Дэлхийн хүн амын 90 % нь эх газарт суурьших бөгөөд тэд эндээс хэзээ ч явахгүй. Тиймээс үндэстэн, улс, хил хязгаар, хүрээ шугам, том гэрээ хэлэлцээр, заналхийлэл зэрэг нь тэднийг асуудалтай учруулдаг. Үүнтэй холбоотойгоор одоо бид Тед – д дэлхий ертөнцийн нууцууд болон шинжлэх ухааны хувьд зарим таавар мэт зүйлсийг шийдвэрлэх гэж байна.

Энэ бол хил хязгаарын зөрчилдөөн, дэлхийн цэрэгжилт, зэвсэг үйлдвэрлэлтэй холбоотой чухал асуудал. Хөгжил дэвшлийн их галт тэргийг замаас нь гаргах мэт энэ зүйлсийг бид зогсооно гэдэгтээ найдаж байна. Үүний тулд хүмүүс бидэнд мөнгө, хүч, шашин, соёл, технологи болон дэлхийн газрын зургийн өөрчлөлтийн талаарх мэдлэг хэрэгтэй. Хамгийн гол нь бид эдгээр өөрчлөлтийг угтаж мэдэхийг оролдох хэрэгтэй. Ингэснээр дэлхийн хүн амд илүү үр дүнтэй удирдлага, зааварчилгаа өгөх ёстойг өнөөгийн дэлхийн бодит байдал бидэнд сануулж байна.

Биднийг тосон хүлээж буй олон өөрчлөлтийг угтаж мэдэхийн тулд бид өнгөрсөн болон өнөө үеийн газрын зургуудыг харьцуулан харж, зарим улс орон байхгүй болсныг анзаарах хэрэгтэй. 1945 оны үеийн дэлхийн газрын зургийг анхаарвал 1945 онд дэлхийд дөнгөж 100 гаруйхан улс орон байжээ. Дэлхийн 2 - р дайны дараа европ тив нэлээд сүйдсэн байсан. Гэвч гадаадын хүчтэй, том колончлогчид болох Франц, өмнөд Африк, Британи, зүүн Африк, хойд Ази болон 40, 50, 60, 70, 80 - аад оны колончлолын давалгаанд шинээр 50 орчим улс бий болжээ. Тухайлбал, та газрын зураг дээрээс Африкийг хэрхэн хуваасныг харж болно. Африкийн улсуудын хилийн шугам нь шугамдсан юм шиг шулуун зураасууд байгаа биз? Мөн Энэтхэг, Пакистан, Бангладеш болон зүүн хойд Азийн үндэстэнүүд гарч иржээ. Хүйтэн дайн төгсөхөд ЗХУ задарсан. Үүний эцэст зүүн европын шинэ улсууд, Югослав болон Балканы хойгийн улсууд, төв Азийн стан - ууд тусгаар тогтносныг та мэднэ.

Өнөөдөр манай дэлхийд 200 улс орон байдаг. Өөрөөр хэлбэл, манай дэлхий нь тусгаар тогтносон улс гүрнүүдээр бүтээгдсэн бүхэл бүтэн гариг ертөнц юм. Энэ хэн нэгний ололт амжилт уу? Эсвэл хэн нэгний алдаа оноо юу? Евро – ази хэмээх зүүн европ болон азийг холбосон хэсэг нь дэлхийн гол стратеги газруудын нэгэнд тооцогддог. Газрын зураг дээрх энэ хэсэгт та Орос хэмээх дэлхийн маш том улсыг харж байна. Мөн та энэ хэсэгт маш олон хүн амтай, маш том газар нутаг эзэмшдэг Хятад улс оршдогийг ч мэднэ. Та Европын ойролцоох өмнөд бүс нутагт 150 сая хүн ам төвлөрсөн Оросын муж газруудыг газрын зургаас харахгүй байна гэж үү? Зөвхөн зүүн бүс нутагт нь л 30 сая хүн байдаг билээ. Дэлхийн банкнаас Оросын хүн ам 120 сая орчим болтлоо буурахыг урьдчилан тогтоожээ.

Мөн европын ойролцоох Оросын бүс нутаг дахь арай өөр зүйлийг газрын зургаас олж харж болно. Сталин, Крущев болон бусад зөвлөлтийн удирдагчид зүүн алсад хорих байр, хөдөлмөрийн зуслан, цөмийн хотууд гэх мэт зүйлүүдийг байгуулсан. Гэвч газрын тосны үнэ өссөнөөр Оросын засгийн газар дэд бүтэцдээ илүү анхаарч улсаа баруун, зүүн нэгжид хуваарилсан. Оросын хүн ам зүйн энэхүү хуваарилалт нь их адармаатай зүйл байсан. Учир нь, хүмүүс галт тэрэг, зам зэргийг дагаж зүүн зүгт суухаас баруун руу явахыг хүсдэггүй байв. Үүний дүнд өнөөдөр Оросын зүүн алсад Энэтхэгийг хоёр хуваасны нэгтэй тэнцэх газар нутагт Оросын 6 сая хүн амьдарч байна.

Дэлхийн энэ хэсэгт одоо юу болж байгааг сонирхоё. Бид Монголыг мэднэ. Эсвэл зарим үед түүнийг mine - golia (нүүрс – mine) гэж дууддагаар нь мэднэ. Тэд яагаад ингэж дуудах болсон юм бэ? Учир нь, Монголын нүүрс, зэс, цайр, алтны ордны ихэнхийг Хятадын компаниуд эзэмшдэг бөгөөд тэд монголчуудын тэрхүү нөөц баялгийг хятад эх газар руугаа хойгуур, өмнүүр нь зөөж байна. Монгол улсыг Хятад түүхэндээ хэзээ ч эзэлж авч байгаагүй. Харин одоо Хятад Монголыг худалдаж авч байна. Колониуд нэг удаа булаан эзэлж байсан. Харин өнөөдөр улс орнууд худалдагдаж байна. Одоо бүгдээрээ Сибирь рүү гол анхаарлаа төвлөрүүлье. Сибирь бол хүйтэн, алслагдсан, амьдрах боломжоор хязгаарлагдсан газар. Гэвч үнэн хэрэг дээрээ дэлхийн уур амьсгал дулаарч, агаарын температур нэмэгдсэнээр Сибирь нь буудай, гурилын өргөн уудам талбай болоод зогсохгүй ХАА - н бизнес, ургац зэрэг нь Сибирьт үйлдвэрлэгдэж байна. Гэвч Сибирээс авсан тэрхүү ургацаар хэн хооллож, хэн тэжээгдэж байна вэ? Ойлгомжтой, Амо голын нөгөө талд хятадын 100 сая орчим хүн амтай Хэйлунжан болон Харбин мужууд байдаг. Эдгээр нь Оросын цэвэр хүн амаас ч илүү их билээ.

Сүүлийн үед Хятадаас жил бүр, үгүйдээ 10 жилд 60000 хүн, зарим тохиолдолд түүнээс ч илүү их хүн зам гатлан хойшоо нүүж, орхигдсон газар орноор оршин сууцгааж байна. Тэд өөрсдийн зах зээл, эмнэлгийн газруудыг босгож байна. Тэд Хятад руу болон дорно тийш мод, модон материалыг зөөн модны үйлдвэр байгуулж байна. Монголыг хэзээ ч эзэлж авч байгаагүй шигээ Хятад бас Оросыг хэзээ ч эзэлж авч байгаагүй. Харин одоо Хятад Оросыг түрээсэлж байна. Үүнийг л би хятад маягийн глобалчлал гэж нэрлэдэг.
Хятадын одоогийн энэ хөрш, зэргэлдээ улс орнуудаа худалдаж, түрээсэлж авч байгаа үйл явц ямар бүс нутгийг үүсгэж, тэр нь дэлхийн газрын зургийг яаж өөрчлөх нь 10 - 20 жилийн дараа л тод харагдана. Одоо би та бүхэнд нэгэн газрын зураг үзүүлье. Энэ бол Чингис хааны ач Хубилай хааны удирдаж байсан Юань гүрний үеийн 700 жилийн настай газрын зураг юм. Түүх дахин давтагдах нь зайлшгүй бус ч, маш магадлалтай байдаг.

Дэлхийн энэ хэсэгт юу болоод байгааг сонирхоё. Дахиад л хятад маягийн глобалчлал. Зүүн Азийн түүхийн тухайд хүмүүс зүүн Азид оршиж байсан үндэстэн болон хилийн шугамуудын тухайд төдийлөн санадаггүй. Харин тэд ихэвчлэн Хятад, Японы шатлан захирах ёс болон эзэнт гүрний бодлогыг илүүтэйгээр ойлгодог.

Дахиад л Хятадын эргэлт. Тэгэхээр дээр өгүүлсэн бүхэн нь Хятад улс зүүн алсад шатлан захирах ёсыг дахин сэргээж байгааг харуулна. Эндээс дэлхийн төв эхэлнэ. Дэлхийн эдийн засгийн төвүүдийг үзүүлсэн газрын зураг дээр 40 цэг, тэмдэг байсныг та санаж байгаа байх. Дэлхийн бусад мужуудтай харьцуулахад Зүүн Азид өнөөдөр илүү олон дэлхийн эдийн засгийн төв бий. Тухайлбал, Токио, Сөүл, Бээжин, Шанхай, Хонконг, Сидней гэх мэт. Эдгээр нь дэлхийн хотуудын цутгуур, шүүлтүүр нь болдог учир долларыг тэрбум тэрбумаар нь мужуудад авчирдаг. Түүний ихэнхийг нь Хятадад оруулдаг. Тиймээс энд хөгжил бий. Эдгээр чиглүүлэгч сумууд нь муж нутгууддаа хөдөө тосгонтой Хятад улстай харилцаа холбоогоо хөгжүүлдэг хүчтэй улсуудыг үзүүлнэ. Ялангуяа, АНУ - ын хүчирхэг холбоотнууд болдог Япон, Солонгос, Австрали улсууд энд гол байр суурьтай. Жишээ нь, Австрали улс Хятадад байгалийн хий, төмрийн хүдрийг экспортолдог. Ядуу улс орнуудын хувьд Хятад тарифаа бууруулж Лаос, Камбаочи зэрэг орнуудаас илүү хямд бараа худалдан авч экспортын холбоотон болж байсан.

Харин одоо хүмүүс энэ мэдээг үзсэнээр Хятад руу хэр олон хүн анхаарч буйг ажиглан Ази төдийгүй дэлхий нийтээрээ Хятадын удирдлага болон эдийн засагт нь хариу үйлдэл үзүүлэх боломжтой болж байна. Азийн чөлөөт худалдааны бүс нь Номхон далайн худалдааны бүсээс илүү том хэмжээнд гарч ирж байна. Тэгэхээр Хятад бол бүс нутгийн эдийн засгийн зангуу нь болж байгаа юм.

Энэ стратегийн өөр нэг тулгуур багана бол дипломат гэрээ хэлэлцээр юм. Хятад улс тухайн бүс нутаг дахь олон орнуудтай зэвсэглэлийн гэрээнд гарын үсэг зураад байгаа. Энэ нь зүүн Азийн холбоотон шиг Хятад дипломат институудийн төв нь болж байгаа хэрэг юм. Зэвсэглэлийн гэрээнд Хятадтай гарын үсэг зурсан улс орнуудын зарим нь АНУ - ын холбоотон биш. Улс орнуудын хооронд үл довтлох гэрээ хэлэлцээр гэж байдаг. Хэдий тийм ч Хятад болон АНУ - ын хооронд зөрчил үүсвэл Австрали, Солонгос мэтийн Америкийн холбоотон улсууд зүгээр л ажиглаж сууна. Өөр нэг тулгуур стратеги бол Оросын адил хүн ам зүй. Хятад ажил хэрэгч хүмүүс, хүүхэд асрагч, оюутнууд, хятад хэл заахаар ирсэн багш нар ба цус холилдуулан эзлэх гэсэн эдийн засгийн томоохон эрх мэдэлтэнүүдээ гаргаад байгаа. Тухайлбал, Малайз, Тайланд ба Индонезид оршин суудаг хятад угсааны хүмүүс тэнд аль хэдийн эдийн засгийн жолоодогчид, гол эрх мэдэлтэнгүүд болсон юм. Хятадын бахархал бол тухайн улсдаа эргэн төрөх явдал юм. Жишээ нь, Сингапурт хятад хэлний боловсролыг хориглодог байсан бол харин одоо дэмжиж байна.

Хэрэв дээр нь үүнийг нэмбэл та юу олж авах вэ? Хэрэв та дэлхийн 2 - р дайны өмнөх үеийг санаж байгаа бол Япон улс greater Japanese co - prosperity sphere болох төсөөлөлтэй байсан бол өнөөдөр та үүний адилаар хятадыг greater chinese co - prosperity sphere гэж дуудах болж магад. Ирак улсыг АНУ булаан эзэлснээс хойш 6 жилийн дараа гэхэд Ирак нь бодитоор гэхээсээ илүүтэй газрын зураг дээр л оршиж байна. Газрын тос бол Иракийг атгаж буй гол хүчнүүдийн нэг байх ёстой. Энэ бол улс орнуудын задрал бутралын чухал шалтгаан нь болж байна. Гол шалтгаан нь Курдистан, курдууд тусгаар тогтнолынхоо төлөө 3000 жилийн турш тэмцэж байгаа ард түмэн билээ. Харин одоо тэдэнд боломж олдож байна. Курдистанаас гарч болох бүс нутгийн газрын тос, дамжуулах хоолой зам тэнд бий. Харин өнөөдөр та хэрэв Курдистанд очвол курдистануудын Иракийн Сүнит армийн эсрэг бэлтгэгдэж байгааг анзаарч болно. Гэвч тэд юу хамгаалаад байна вэ? Энэ газрын зураг дээр байгаа хил шугамыг уу? Үгүй ээ, энэ бол дамжуулах хоолой юм. Хэрэв курдууд дамжуулах хоолойгоо хянаж чадвал тэд өөрсдийн төрт улсын гэрээ хэлэлцээрийн нөхцлийг тавих боломжтой болох юм. Бид одоо үүний төлөө санаа зовних, Иракийн бутралыг хөндөх нь зүйтэй юу? Ирак улс өнөөг хүртэл Саудын Арабын дараа орох дэлхийн 2 дахь том газрын тосны баялагтай. Харин бидэнд 3000 жилийн настай маргааныг шийдвэрлэх боломж олдлоо. Одоо Курдистан хуурай газраар хүрээлэгдсэнийг санах хэрэгтэй. Газрын тосноос ашиг олохын төлөө түүнийг Турк, Сирээр бусад орнууд болон Ирак өөрт нь экспортолж байна. Түүнчлэн тэдэнтэй нөхөрсөг холбоо тогтоохыг оролдож байна.

Одоо улс орондоо хилийн маргаантай байгаа Палестин улсыг анхааръя. Палестинд зураг зүйн алдаатай зарим нэгэн зүйл бий. Учир нь, Палестины хоёр хэсгийн нэг хэсэг нь Израйль. 30 жилийн турш явуулсан сарнай худалдаалалтын дипломат гэрээ энэ маргааныг энх тайвнаар ангижруулаагүй ч би энэ дэд бүтцийн асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой гэдэгт итгэдэг. Өнөөдөр донор орнууд энэ зүйлд тэрбум долларыг зарцуулсаар байна. Хэрэв газын зурвас өрнөдийн эрэгтэй холбоо тогтоож чадвал Палестин улс, Палестины эдийн засаг бий болно. Энэ нь хилийн маргааныг энх тайвнаар шийдвэрлэх боломжтой гэдэгт миний бие итгэдэг. Курдистануудаас, палестинчуудаас сургамж авах зүйл гэвэл дэд бүтэцгүй, хоол тэжээлгүй тусгаар тогтнол бол ганцаар дэмий зүйл юм. Сүүлийн үед үнэхээр Оттоманы эзэнт гүрний турш тохиолдсон анхаарах ёстой зүйл гэвэл хижазын төмөр зам юм. Хижазийн төмөр зам Истамбулаас Дамаскаар дамжин Медина руу ордог зам. Гэвч өнөөдөр Хижазийн төмөр зам эвдэрч нурж байна. Харин одоо дэлхийн энэ хэсэгт хил шугамаа өргөтгөж, яаж хүчээ нэмэгдүүлж буйг нь харъя. Энэ бол мэдээж хэрэг европ юм. Европын холбоо анх нүүрс, гангийн үйлдвэр эрхэлдэг 6 улсаас бүрдэж байсан бөгөөд тэдний гол зорилго нь Герман улсыг тайван тогтвортой байлгахад оршиж байлаа. Гэвч тэд өргөжин 12 улс орон болж өссөн бөгөөд түүнийг европын холбооны далбаан дээр 12 одоор төлөөлүүлсэн байдаг билээ. Түүнчлэн европын холбоо валютын эвсэл болсон бөгөөд одоо хамгийн хүчтэй худалдааны эвсэл болжээ. Хүйтэн дайн дууссанаас хойш европын холбоонд жилд дунджаар нэг улс нэгдэн орж байна. 2004 онд гэхэд европын холбоонд 15 шинэ орон нэгдэн орсон бөгөөд одоо ихэнх хүмүүсийн үздэгээр 27 улс гүрэн ба 450 сая хүмүүсийг өөртөө нэгтгэсэн энх тайвны бүс болжээ.

Тэгэхээр дараа нь яах вэ? Европын холбооны ирээдүй юу вэ? Дэлхийн газар нутгийн 2/3 - с багагүй буюу худалдаа хөрөнгө оруулалтын хувьд европын холбооноос илүү их хамааралтай бүс нутгийг харж байна. Энэ нь бидэнд юу хэлж байна вэ? Энэ нь бидэнд зөвхөн европ мөнгөөр хийгдэж буй худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг хэлж өгч байна. Эдгээр улс орнууд нь хэдийгээр европын холбооны бүрэлдэхүүнд байхгүй ч түүний нөлөөллийн хүрээнд орж эхэлж байна. Балканы хойгийг аваад үзье. Хорват, Серби, Босниа хараахан европын холбооны гишүүн болоогүй байна. Гэвч та Германы хот хоорондын галт тэрэгт сууж түүгээр бараг Албани хүртэл аялах боломжтой. Босниа хотод аль хэдийн евро мөнгө хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд цаашид тухайн валютыг хэрэглэх төлөвтэй.

Хойд Африк гэх мэт европын бусад зах хязгаарыг авч үзье. Дунджаар 1 - 2 жил тутамд газар дундын тэнгисээр хойд Африкыг европ тивтэй холбосон газрын тос болон хий дамжуулах шинэ шинэ хоолойг нээсэн байна. Энэ нь европын холбоог Оросын эрчим хүчнээс хамаарах хамаарлыг бууруулж буй. Хэрэв та хойд Африкаар аялавал тэндхийн олон хүн өөрсдийн бүс нутгийг ойрхи дорнод гэж үздэггүйг мэдрэх болно. Өөрөөр хэлбэл, Францын ерөнхийлөгч Саркози газар дундын тэнгисийн тухай ярихдаа түүнийг зөв хэлж байна гэдэгт миний бие итгэдэг юм.

Одоо Турк, Кавказыг ажиглацгаая. Би өмнө нь Азарбежаныг дурьдсан билээ. Турк, Кавказын хонгилоор европын эрчим хүчний хангамжийн 20% - ийг хангахуйц хоолой бий болж байна. Тэгэхээр Турк европын холбооны жинхэнэ гишүүн мөн үү? Би үгүй гэж бодож байна. Евро - Туркийн энэ хэсэг нь хэдийнээ байсан зүйл.
Одоо дэлхийн өөр нэг хэсэг буюу төв Азийн холбооны нэгэн улс болох стан - уудыг авч үзье. Эдгээр орны хилийг Сталины зарлигаар тогтоосон билээ. Тэр эдгээр орнуудыг утга учиртай болгохыг хүсээгүй юм. Тэр хувааж захирахад хялбар учир үндэстэн, ястануудыг холихгүйгээр хуваан захирах бодолтой байлаа. Тэдний аз болоход ихэнх газрын тос болон хийн нөөц баялаг нь зөвлөлтийн холбооны улсууд задарсны дараа нээгдсэн билээ.

Та бүхний зарим нь зөвхөн газрын тос л гээд байх юм. “Яагаад тэр газрын тос яриад байгаа юм бэ?” гэж гайхаж байгаа байх. Үнэнийг хэлэхэд, газрын тосны тухай ярьж байсан болон ярих гэж байгаа хоёрын хооронд том ялгаа бий. Өмнө нь бид тэдний “Газрын тосыг яаж хяналтандаа байлгах вэ?” гэж байсан бол одоо тэд “Яаж газрын тосоо хянах вэ?” гэсэн асуудал гарч ирж байна. Энэ нь колончилогч болон эзлэн түрэмгийлэгч орнуудын хувьд ямар чухал болохыг ойлгоосой гэж би хүсэж байна. Ирэх 10, 20 жилд төлөвлөж буй дамжуулах хоолой, боломж тохиолдлыг авч үзье. Ийм жишээ олон байгаа.

Дэлхийн энэ хэсэгт оршдог олон орны хувьд дамжуулах хоолой тавих нь дэлхийн эдийн засагт нэгдэн орох тийз бөгөөд тэр бүр тогтвортой байж чаддаггүй хилүүдийн хувьд өөр утга учир агуулдаг юм. Азарбейжаныг аваад үзье. Тус улс кавказын мартагдсан хэсэг байсан боловч одоо Баку – Тибилизм -Сеухан Турк руу нэвтрэн дамжих хоолой тавьсны ачаар өөрийгөө барууны хил хэмээн сурталчилж байна.

Туркменистан улсын хувьд ихэнх хүмүүс ямар ч хэрэгцээгүй гэж үздэг байж. Гэвч одоо түүнээс хамааралгүйгээр Каспийн тэнгисээр дамжуулан европ улсыг хийгээр хангаж чадахгүй бөгөөд цаашид Туркмен – Афган – Пакистан - Энэтхэгийг дамжуулсан хоолой тавих боломжгүй юм. Казакстан улсын хувьд нэр ч байхгүй, өмнө нь зөвлөлт холбоот улсын үед өмнөд Сибирт илүү ихээр тооцогддог байлаа. Харин өнөөдөр ихэнх хүмүүс Казакстаныг геополитикийн шинээр гарч ирсэн тоглогч гэдгээр нь илүү таньдаг. Яагаад гэвэл тус улс нь Каспийн дагуу хойшоо Орос руу, зүүн тийш Хятад руу тос гаргаж байна. Дамжуулах хоолой олон байна гэдэг нь торгоны зам олширно гэсэн үг. Их тоглоомын үед нэг нь нөгөөгөө ноёрхдог бол торгоны зам олширно гэдэг нь итгэлцлийг бий болгодог, дамжуулах хоолой хэдий чинээ олон байна торгоны зам төдий чинээ олон байж 21 - р зуунд их тоглоомын ноёрхлын өрсөлдөөн төдий чинээ бага байна гэсэн үг. За, тэгэхээр дараа нь яах вэ? Бид хилийн шугам нь өөрчлөгдөж байгаа болон шинэ хотууд хэрхэн үүсэж буйг хаана харж байна вэ? Төв Азийн өмнөд хэсэг, баруун өмнөд Ази бол тохиромж бүрэлдсэн сайн газар. Афганистаныг АНУ булаан эзэлснээс хойш 8 жил өнгөрөхөд тогтвортой бус байдал өнөөг хүртэл байсаар. Пакистан болон Афганистан улс өнөөг хүртэл хэврэг хэдий ч паштунчуудын үндсэрхэг үзлийн асуудлууд үр дүнтэй хэлэлцэгдэхгүй л байна. Энэ бол Афганистан болон Пакистан хоёр улсын хилийн дагуу амьдардаг 20 сая паштунчуудын оюуны хувьд намирсан далбаа болж байна.

Мөн өмнөдөд байгаа бослого гаргагчдыг орхигдуулалгүй ярьцгаая. Балухистан 2 долоо хоногийн өмнө Пакистаны цэргийн гарризон руу эсэргүүцэн дайралт хийжээ. Энэ нь тэднийг өдөөх туг, далбаа нь болсон. Энэ нь колоничлолоос хойш дэлхийн эргэн тойронд хурдсан өрнөж буй зүйл болно.

Бид мэдээж хэрэг Африкийг мартаж болохгүй. Үүнийг газрын зураг дээр шулуун шугамаар 53 орныг тэмдэглэсэн байдаг. Хэрэв бид Африкийг бүхэлд нь харах юм бол илүү их овгийн бутрал байгааг харж болно. Гэвч Судан руу анхаарлаа хандуулъя. Тэр бол Африкийн хоёр дахь том улс. Энд иргэний 3 дайн үргэлжилж байна. Мөн Дарфурт аймаглан устгах үйл ажиллагаа явагдаж байна. Түүнчлэн та зүүн улсууд болон өмнөд Судан дахь иргэний дайнуудын тухай мэдэж байгаа байх. Өмнөд Суданд 2011 онд бүх нийтийн санал асуулга явагдах нь тодорхой болоод байгаа билээ. Энэ үед тэд өөрсдийн тусгаар тогтнолынхоо төлөө саналаа өгөх нь ойлгомжтой болоод байна. Одоо хойд туйл руу анхаарлаа хандуулъя. Хойд туйлаар эрчим хүчний нөөц элбэг бий. Канад, Орос, Америкийн хэн нь ялах вэ? Үнэндээ Гринланд ялна. Хэдэн 7 хоногийн өмнө Гринландын 60000 хүн Данид өөрсдийнхөө засгийн эрхийн төлөөх саналаа өгцгөөсөн билээ. Үүнээс Дани улс бага хувь хүртэх болно.

Энэ бүх зүйлээс юу сурч авах ёстой вэ? Геополитик бол хатуу салбар ухаан билээ? Нэг талаас агаарын өөрчлөлт, дэлхий бүхэлдээ өөрчлөгдөн хувьсаж байна, нөгөө талаас бид үргэлж энэ гариг дэлхийг яаж хуваах вэ, экосистемтэй яаж харьцах вэ гэсэн асуултын хариуг эрж хайдаг. Бид газрын зураг өөрчлөгдөх вий хэмээн эмээж байна. Бид шинэ орнуудын нэр хүнд өсөх тутамд тулгардаг үхлийн дуудлага, иргэний дайн зэргээс эмээж байна. Гэвч энэ бүх аюул заналхийллээс өнөөдөр гарах боломж, гарц бий гэдэгт миний бие итгэдэг.
Бид эдгээр хилийн зааг яаж өөрчлөгдөж байгаад анхаарахаас гадна ямар шугаманд илүү анхаарах ёстойгоо ч мэдэх ёстой. Миний бодлоор дэд бүтцийн шугамуудад илүү анхаарах ёстой. Ингэснээр бид дэлхий ертөнцийг байгуулах асуудалд хувь нэмрээ оруулна.

http://www.khuyagaa.ikhzasag.mn/

Дэлхийн Монголчуудын 5-р чуулган Шведэд болно 2011-03-29

2011-03-31T15:46:00.002+09:00

Дэлхийн Монголчуудын 5-р чуулган Шведэд ирэх тавдугаар сард болох гэж байна. Уг чуулганд монгол, халимаг, буриад, тува, казах зэрэг үндэстэн ястнууд оролцож, Монгол угсаатны хэл соёл, бичиг үсэг, зан заншлыг даяаршлын тоосонд даруулалгүй авч үлдэх, нүүдлийн иргэншлийг хадгалах, тархан суурьшсан монголчуудыг нэгтгэх талаар хэлэлцэх аж. Өнгөрсөн жилийн чуулган ОХУ-ын Буриад улсад болж, Монгол Улсаас Ерөнхийлөгч Элбэгдорж тэргүүтэй хүмүүс оролцсон юм. Монголын энх тайван найрамдлын нийгэмлэг ийнхүү 5 чуулганыг зохион байгуулахад оролцож буй. Тэд мөн энэ ажлын хүрээнд монгол ёс заншил, уламжлал, түүхэн баримт сэлтийг нийтэлсэн сэтгүүл гаргахаар болжээ.

http://www.vom.mn/mn/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1

Байгаль нуурын бохирдл

2011-03-28T08:23:00.001+09:00

Орос, Монголын экологич шинжээчид Байгаль нуурын бохирдлын хэмжээг бууруулах хил дамжсан усны нөөцийн удирдлагын төлөвлөгөөг боловсруулж байгаа тухай НҮБ-ын Хүрээлэн буй орчныг хамгаалах Хөгжлийн хөтөлбөрийн газрын дарга Наталья Опофинская мэдээлэв. Төслийн хүрээнд амин чухал асуудлуудыг тогтоох хил дамнасан судалгааг явуулах бөгөөд хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтийн үндсэн шалтгааны

Между русскими и китайцами

2011-03-22T08:17:00.000+09:00

350 лет в составе Российского государства и тысячи лет соседства с Поднебесной империей

Мир, в том числе и Россия, вступил в полосу межнациональных и межконфессиональных конфликтов, кроющихся в фундаментальных различиях между системами ценностей разных народов

Конфликт цивилизаций актуален и для Бурятии в свете глобального усиления Китая, исторического соседа и соперника тюрко-монгольских народов. Сегодня взаимоотношения бурят с китайцами сквозь призму русско-бурятских отношений рассматривает доктор наук Ирина Урбанаева, известная как буддийская монахиня Тензин Чойндрон.

— Ирина Сафроновна, насколько добровольным было присоединение Бурятии к России? Вопрос особенно актуален накануне празднования 350-летнего юбилея этого события.

— Включение земель западных бурят в состав России не было настолько же мирным, как это было на востоке этнической Бурятии. Бурятские племена воевали с казаками. Буряты долго сопротивлялись, отказываясь платить ясак, нападали на Братский, Верхоленский, Балаганский и другие остроги, построенные с целью их усмирения, но, в конце концов, силою были приведены к верности.

Однако со временем колонисты и аборигены стали мирно уживаться и обмениваться хозяйственными навыками и культурными традициями, вступать в межнациональные браки. Первые поколения русских переселенцев усвоили бурятский язык, который сделался господствующим. Более того, в тот период буряты оказали на русское население сильное ассимилирующее влияние в ментальном, нравственном, психическом и даже антропологическом планах.

— Вы считаете, что в целом взаимоотношения русских и бурят носили комплиментарный характер?

— Вопреки русификаторской политике Российской империи вместо ассимиляции коренного населения на большей территории Сибири происходили консолидационные процессы, благодаря которым переселенцы и аборигены интегрировались со временем в некую единую культурную общность, так что «областники» даже говорили о формировании нового этнического типа в Сибири. Не стала исключением и Бурятия.

— В чем вы видите национальный вопрос бурят в настоящее время?

— С самого начала он был связан с судьбой буддийской цивилизации. Ведь буддизм — это не просто религия, институционально оформленная в виде буддийской церкви, но и нечто принципиально большее, чем религия. Это универсальное мировоззрение и форма культуры, а также образ жизни и транснациональная идеология. Корни бурят лежат в тибето-монгольской буддийской цивилизации, ибо именно Тибет служил центром этой цивилизации, а к Монголии буряты тяготели в силу этнокультурного родства и многовековой общей истории.

— Ирина Сафроновна, однако тибетологическая традиция КНР доказывает цивилизационное единство Тибета и Китая с древнейших времен.

— Действительно, в КНР ищут обоснования того, что тибетский буддизм развивался в теснейшей взаимосвязи с китайским буддизмом. Непосредственным результатом этого служат оправдание китаецентристской интерпретации исторического процесса и обоснование непосредственного единства Тибета и Китая, а также притязания Китая на «утраченные территории», включающие все территории, входившие в состав Великой монгольской империи, в том числе все земли, населенные в прошлом бурятами.

— Но, как говорил Гумилев, монголы и тюрки никогда не принимали идеологии и культуры Китая.

— В том, что касается духовной жизни, этики и психологии, всей традиционной системы ценностей, кочевые государства Центральной Азии на протяжении двух тысячелетий соседства с Китаем сохраняли курс на параллельное развитие своей цивилизации, коренным образом отличавшейся от китайской цивилизации по базовым ценностям, общественному сознанию и менталитету людей.

Монголы оказались преемниками тибетцев в противостоянии китайской идеологии «периферийного варварства» и китаецентристской логики неравноправных международных отношений. А после того как буддизм (в его классической индийской традиции, а не в варианте китайских хэшанов) утвердился в Тибете, между монгольскими ханами (а позднее императорами династии Юань) и высшими тибетскими ламами возникли отношения типа «духовный наставник — светский покровитель».

— А что же сейчас?

— То, что сейчас происходит в Тибете под лозунгом «модернизации» и «приобщения к глобализации», также следует расценивать как политическую стратегию планомерного уничтожения тибето-монгольской цивилизации. В результате Тибет из уникальной цивилизации превратился в отсталую китайскую периферию. «Тибетский вопрос» на самом деле проблема столкновения двух разных цивилизаций, из которых одна — китайская — уничтожает другую — тибето-монгольскую.

— Вернемся непосредственно к бурятскому национальному вопросу...

— Национальный вопрос бурят необходимо ставить в контексте исторической судьбы тибето-монгольской буддийской цивилизации. Если мы хотим, чтобы в России и мире признали, что есть национальный вопрос бурят, то должны сами осознать его взаимосвязь с «тибетским вопросом» — не в узкополитическом смысле, а в его содержательном, цивилизационном смысле. Тогда не только сами буряты, но и другие осознают, что судьба Тибета и монгольского мира непосредственно связана с проблемой сохранения буддийской цивилизации для блага всего человечества.

— Ирина Сафроновна, но можно ли говорить об этом в ситуации, когда Его Святейшество Далай-ламу не пускают в Россию из опасений рассердить Китай?

— Об этом нужно говорить. Его Святейшество — именно тот, кто дает человечеству XXI века адекватную презентацию непреходящих, универсальных знаний и ценностей этой цивилизации так, что они могут, независимо от всех религиозных и этнических особенностей, служить фактором интеграции людей в единую человеческую нацию с сохранением поликультурного пространства.

Русский с бурятом — дружба навек...

Что касается психологических аспектов встречи Бурятии с Россией, то на уровне межличностных отношений пришельцев и аборигенов это была совместимость. Многими исследователями и путешественниками была отмечена необыкновенная способность русского человека уживаться с людьми на любом новом месте. Еще в дореволюционной литературе писали, что русские переселенцы смотрят на инородца «прежде всего как на человека и только с этой стороны определяют к ним свои жизненные отношения» («Заселение Сибири и быт первых ее насельников», Буцинский, 1889, с. 332). В силу этой способности русских, так отличавшей их от западноевропейских колонистов в их взаимоотношениях с населением завоеванных территорий, местные народы Сибири и Дальнего Востока принимали русских не за завоевателей, а «за единокровного брата, вернувшегося на земли отцов».

Фото forum-eurasica.ru

Автор: Александр Махачкеев
Источник: Еженедельник "Информ Полис"

Намгар - Хороводная

2011-03-19T09:34:00.001+09:00

НАМГАР

В самом сердце морозной Сибири, под бездонным голубым небом рождены песни, которые поёт певица Намгар. Это древние легенды отважного племени бурятов, великих воинов и бесстрашных охотников. Ей подвластны тайны бескрайних степей , лесов и духов гор.

Намгар поёт старинные песни кочевников, степные протяжные песни long song, задорные плясовые композиции и улигерные песни (песни-легенды, песни-сказания), прославляющие восточных красавиц, могучих богатырей, быстроногих коней и звон стрел, выпущенных из боевого лука. В этом ей помогают заветы её предков.

Певица Намгар обладает уникальным голосом, сочетая в своём творчестве традиционные и современные вокальные техники. Песни Намгар – это история многовековой музыкальной культуры Сибири, это песни гор и Великой степи. И все это изящно синтезировано с музыкальными традициями world music.

Уже на протяжении многих лет Намгар – культовая фигура, кумир нескольких поколений, не только Бурятии и Монголии, но и огромного пространства, наименование которому -Сибирь.

2011-03-18T23:45:00.002+09:00

Чулуунхороот сумын дунд сургуулийн захирал Монголын Санжмятав "Алтан гадас" одонгоор шагнагдлаа

Дорнын их яруу найрагч Данзангийн Нямсүрэнгийн нэрэмжит Чулуунхороот сумын дунд сургуулийн захирал Монголын Санжмятав "Алтан гадас" одонгоор шагнагдлаа.

2002 он төгсөлтийн шавь нараас нь М.Санжмятав багшийнхаа цаашдын ажилд нь амжилт, амьдралд нь сайн сайнхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

http://www.toonto.mn/index.php?mm=news&task=view&id=203

Агын буриадын Арслан хэмээх ноён-1863

2011-03-13T15:39:00.003+09:00

МУҮТА, М-1, Д-1, хн-4940, л. 47
Өргөх бичиг
Зүүн хоёр аймгийн харуулыг бүгд захирах нэгэн зэрэг нэмсэн таван зэрэг тэмдэглэсэн гүнгийн зэрэг засаг тэргүүн зэрэг тайж Чимэддоржийн бичиг. Зарлигаар зарсан Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайд Сэцэн хан танаа өргөв. Мэдүүлэх учир, эдүгээ Сэцэн хан аймгийн харуулыг захирах засаг Дарамжаваас мэдүүлэн ирсэн бичигт мэдүүлэх учир, энэ жил таван сарын шинийн хоёронд Хорин нарс зэрэг таван харуулыг товчлон захирах залан Дониржаваас мэдүүлэн ирсэн бичгийн дотор, манай Уулинт харуулын занги хүнд нараас энэ дөрвөн сарын хорин хоёронд манай эсэргүүцэл орос Хувхайт харуулын хасаг Жамсрангийн мэдээлээр / ирж хэлсэн нь манай харьяат буриадын Агын дүмийн ноён заседатель Арслан тэргүүтэй гучин нэгэн хүн Долон нуур зэрэг монгол газарт худалдаалаар эрс чигээр нэвтэрч одох явдлыг мэдээлэхээр ирэв хэмээн хэлж ирсэн нь дараа хорин гурванд тэрхүү буриадын ноён хэмээх Арслан нарын гучин нэгэн хүн тэмдэгт бичигтэй мал юмыг авч шууд нэвтрэн ирмэгц занги хүнд цэргүүд бид хилийн газраа учирж хашин хориглож, мөн дараа удаа тогтоон тушаасан ёсоор эрхбиш хойш буцаж Хиагтын нэгэн амаар явуулах явдлыг элдэвчлэн ухуулан хэлэхүйд тэрхүү буриадын ноён хэмээх Арслангийн үг, - Бид хэн хүний хориглосон төдий хойш буцахгүй. Нэгэнт манай харьяат газраас албаны тэмдэгт бичиг олгож явуулсан хэрэг. Харин хууль дүрэм болгож олонд зарлаж тогтоосон хэргийг танай занги хүнд нар ямар санаатай саатуулж боогдуулмой хэмээх зэргээр авирлан хэлээд ер хориг авахгүй. Тэдний эл юмыг бие тулж байцаан үзвээс барьсан майхан дөрөв морьтой тэрэг хорин нэг, хувцас хунарын зэрэг эд юмыг агуулсан боодол, хайрцаг зургаа, худалдааны хэмээх адуу гурван зуун жар, үхэр нэг зуун далан хоёрыг авч шууд явбай. Хэрхэхүйг зааму хэмээн мэдүүлэн ирсэн дагалдаагаар тэдний буриадын гурван хүн тэмдэгт бичгийг залан Дониржав надад үзүүлээр ирсэнд уг тушаалыг дагаж зүйл зүйлээр ухуулан хэлэвч огт хэрэгсэхгүй эрслэн мордож явмагц мөн Дониржав би мордож бие тулж байцаан үзвээс тэдний авч яваа мал юм тэмдэг бичигт нийлэлцэх бөгөөд, ер хориглон зогсоож чадсангүй тул харьяат харуулын цэрэг Ундрах нараар харгалзуулан, мөн энэ жил дөрвөн сарын хорин есөнд зах нийлэх бэйс Минжүүрдоржийн хошууны цагдаагийн хуягуудад тушаалгаж хэвээр өнгөрүүлсэн явдалыг мэдүүлсүгэй хэмээн мэдүүлэн ирсэн үүнийг яаравчлан мэдүүлье хэмээн мэдүүлэн иржээ. Иймийн тул үүнийг сайд Сэцэн хан танаа яаравчлан өргөн мэдүүлж үүний тул өргөв.
Бүрэнт засагчийн гуравдугаар он таван сарын шинийн зургаанаа. (1863)

http://buryat-mongolia.info/bloguud/songool/archives/341

Монголой Буряадуудай ажа hуудаг hомонуудай зураг оруулжа эхэлбэ.

2011-03-11T13:36:00.000+09:00

Монголой Буряадуудай ажа hуудаг hомонуудай зураг оруулжа эхэлбэ.

http://www.toonto.mn/index.php?mm=photo&task=list&type_id=8

Дорното аймагай: Дашабалбар, Баян-Дун, Сагаан-Обоо, Баян-Уула hомонууд, Чойбалсан хото
Хэнтий аймагай: Дадал, Бат-Шэрээт, Биндэр, Норовлин hомонууд, Үндэрхаан хото
Түб аймагай: Мүнгэн Морито hомон, Улаанбаатар хото
Сэлэнгэ аймагай: Алтанбулаг, Хүдэр, Ерөө hомонууд, Дархан хото
Булган аймагай: Тэшиг hомон, Эрдэнэт хото
Хүбэсэгэл аймагай: Сагаан Үүр, Ханх hомонууд

Зураг элгээжэ олондо hонирхуулаха hанаатай хүн байгаа hаа манай сайтад хандажа, элгээгты.

Bat Ochir baavain lekts 1

2011-03-10T12:48:00.001+09:00

Даши Намдаков в Эрмитаже

2011-03-08T23:01:00.001+09:00

18 декабря , 2009 | Художественный металл
Выставка всемирно известного забайкальского скульптора, ювелира и художника Даши Намдакова откроется в Государственном Эрмитаже 26 февраля 2010 года, и будет работать до 4 апреля.

Даши Намдаков и его бронзовый кочевник. Фото: baiterek.kz
Об этом иркутской газете «Областная» рассказала искусствовед, представитель творческой мастерской скульптора, куратор экспозиции Надежда Комарова. По ее словам, уже утверждено название выставки – «Ностальгия об истоках. Вселенная кочевника Даши Намдакова». По сообщению агентства Бабр.Ру, никто из российских и советских художников ни разу не представлял свою персональную выставку в Эрмитаже за всю его историю. В музее нет практики представлять творчество современных авторов.
В экспозиции будут представлены скульптуры, декоративное искусство и графические листы автора, в том числе и новые работы. Сейчас Даши Намдаков трудится над созданием новых произведений в Италии. По словам скульптора, выбор этой страны обусловлен уникальной школой литья, традиции которой не прерывались. Кроме того, в Эрмитаже будут выставлены памятники археологии Сибири из собрания Эрмитажа.

С.Эрдэнэ: Диваажинд хүргэх оньс

2011-03-08T12:41:00.000+09:00

С.Эрдэнэ: Диваажинд хүргэх оньс

Жамбал дархан наян гурван насан дээрээ зөнөглөв. Архинд дуртай бөгтгөр хар өвгөн юмсан. Уг нь удамт цуутай дархан билээ. Мод, төмөр, алт, мөнгө цөмийг хийнэ. Нас өтөлж гар хуруу нь эвлэхээ байж, нүдний нь хараа муудахаар авгай нар тогооны хариулга уулгаад алх сүхээ ишлүүлэх юм уу хугархай шанага, цоорхой хувингаа гагнуулах болов.
Айлын саравчинд дороос чийг татахгүй гэж адсага дэвсүүлээд цагааны шар шүүснээс чангагүй хариулга нэг данхыг хажуудаа тавиад төмрийн бал, модны давирхай нэвт шингэж, түлэнхий борц шиг болчихсон мойног хуруунуудаа эвлүүлж ядан, хамраа шуухитнуулж сууна. Тэгээд нөгөө муу хариулганаасаа том шаазанд хийж жавьжаараа савируулан залгилахад төвөнхний нь мөгөөрс дээш доош гүйж ходоод хоолой нь хүд хүд дуугарна.

Тэгэхээр нь хүүхдүүд бид шоолон инээлдэхэд хулгар чихэндээ шөрмөсөөр тогтоосон гуулин хүрээтэй дугираг саравчныхаа дээгүүр хялайн харж, Босоо ороолонгууд зайлцгаа! гэж аашилдаг байв. Тэгж сууснаа нөгөө муу хариулгандаа согтоод алх дөш хамаг юмаа талаар нэг шидчихээд айлын хооронд өөд сөөргөө бөгтөгнөж хар нударгаа зангидан газар тэнгэр цөмийг зүхэн агсарч явна.
Тэр жилийн зун өгөрч хэвтсэн хөөргөө тавьж зэвэрч хэвтсэн дөшөө зоогоод нарийн төмөр ширээж ямар нэг сонин юм дархалж эхлэв. Бид юу хийхийг нь үзэх гэж өдөржин сахидаг боллоо. Жамбал гуай бид нараар залхтал хөөрөг даруулж хасуураа бариулах бөгөөд заримдаа балтаа алдаж орхиод, -Гараа хугарсан! босоо ороолонгууд гэж хараана. Өвгөн дархан эхлээд модон бултай төмөр хигээстэй хоёр, нэг жижиг дугуй хийж давирхайлав. Дараа нь хоёр том дугуйгаа төмөр голоор холбож хуучин өвсний машины зүрх араа суулгаад жижиг дугуйгаа түүнтэй холбов. Хүүхэд багацуул байтутай томцуул ч гайхан сонирхох болов. Харин Жамбал гуай чухам юу дархалж байгаагаа хэлж өгөхгүй, хүн шалгаагаад байвал уурладаг байв, Нөгөө гурван дугуйдаа баахан араа шүд тааруулаад гөлмөн төмрөөр хоёр том далавч хийж бэхлэв. Тийн нэг өглөө үээгдээгүй сонин юм болох дөхлөө. Хүүхдүүд бид тэр гайхамшигт төмөр шувуу хэрхэн нисэхийг үзэх гэж хэд хоног тэсгэлгүй хүлээсэн билээ. Тэр өглөө цэлмэг сайхан байлаа. Салхи ч үгүй, үүл ч үгүй нисдэг л юм бүхэн нисэхээр байжээ.

Жамбал гуай төмөр далавчит оньсон тэргээ зам дээр аваачиж урт оосроор оосорлоод биднээр чирүүлж гүйлгэв. Өөрөө хормойгоо шуугаад хойноос нь тэнхээ мэдэн харайлгаж, Хүүе босоо ороолонгууд бушуул! Түргэл! гэж хашгирав. Бид хурдан морины хүүхдүүд гийн гоолох адил дуу шуу тавьж замын тоос манартал гүйлдэн төмөр далавчаа сар пар дэвж яваа дээхгэр тэрэг маань хэзээ энэ хөх тэнгэр өөд нисэх юм бол гэж эргэн эргэн харцгаав. Тэгтэл тэр маань нисэх байтугай нэг сөөм ч хөөрсөнгүй. Бид ч хуурай газар хаягдсан загас мэт ангалзан зогсов. Жамбал гуай элгээ тэврээд пүфф-пүфф-босоо ороолонгууд! гэж амьсгаадан байв.

Тэгээд бид гайхамшигт оньсон тэргээ урамгүй чирсээр дархны саравчны хажууд авчирч хаяв. Ямар нэг эрэг шураг нь дутагдсанаас ийм боллоо гэж бодож байсан билээ.

Оньсон тэргээ амжилтгүй туршсанаас өвгөн дархан ихэд гутарч хэдэн аяга хариулга уугаад аанай л газар тэнгэр лус савдаг бүхэнд агсарч, Би юу ч хийж чадна. Үзээд байгаарай! Би оньсоороо диваажинд нисэж очно, Муусайн чавганц нар өмхий хар усаа харамлаж суухад би бурхны мутраас нанчид хүртэнэ. Хүүе та нар дуулж байна уу Би энүүгээрээ диваажинд нисэж очно! Дарь эхийн гараас алтан тагштай нанчид хүртэж жаргана. Тэгээд муусайн чавганц нарт тэнгэрээс салаавч тавина гэж төмөр далаачаа унжуулсан оньсон тэргээ тойрон хашгирч явав. Маргааш нь хөөрхий Жамбал гуай орноосоо босох тэнхэлгүй болсон бөгөөд гурав хоногийн дараа бурхан болов.

Нөгөө диваажинд хүргэх оньсон тэрэг нь бидний тоглоом болж удсан ч үгүй далавч нь санжганав. Сүүлд дарханы ач нар хоёр том дугуйд нь урт мод хадаж ус зөөдөг тэрэг болгож билээ. Өвгөн дархан үхэн үхтлээ тэнгэрт нисэх оньсон тэрэг хийж чадна гэж итгэж явсан болов уу?

Монгол биш Монгол

2011-03-06T14:57:00.002+09:00

Найдалаа. dorjtoin.blogspot.com

Монголчууд бидний өвөг дээдсийн дундарсан ч дуусашгүй их сүлд хийморь, урагш тэмүүлсэн их хүсэл амбиц, үе дамжсан тэмцэл, зүтгэлийн үр дүнд их улс, эх биеэ арга буюу тасдуулан байж өнөөгийн Монгол улсыг өдий авч үлдсэн билээ. Аргагүй аз хийморь түшиж, аргагүй агуу байсны учир их савны ёроолд их үлддэгийн адил чамлахааргүй "том" Монгол улсыг өвлөн авчээ.

Энэ бидний гарт байгаа тусгаар төр, бидний монгол гэж цээжээ балбах бололцоо зүгээр олдоогүй, маш их үнэ цэнээр сольж авсан юм. Энэ бол алдсан нутаг, газар шороо гэхээсээ илүүтэй арга барагдан одоогийн Монгол улсын хилийн гадна үлдсэн ах дүү бусад монголчуудын маань хувь заяа билээ. Тэд бидний төсөөлшгүй зовлон зүдгүүр, доромжлолыг бидний өмнөөс үүрч ирсэн....

Их Монгол улсын голомт нь болж хариуцлага үүрч яваагийн хувьд өнөөгийн бид монголоо мартахгүй гэсэн, монголын төлөө гэсэн, өөрийгөө монгол гэж тооцдог сэтгэл зүрх болгоныг гүнээ хүндэтгэн үзэж, үзэл санааны хувьд нэгтгэн, манлайлах, урам, зүтгэлээр тэтгэх татгалзашгүй бөгөөд мөнхийн үүрэгтэй.

Харин бид энэ үүргээ биелүүлж чадаж байна уу? Бид энэ үүргээ умартан, нэг л үхээнц, дөнгөхгүй байх шиг..Өвөр монгол хүнийг Эрээний хулхи наймаачнаар төсөөлнө, үг хэлийг нь шоолж, нийтийн хошин шог хүртэл зохиож, элгээ хөштөл инээлдэцгээнэ. Өвөр монголыг хужаагаар, буриад халимагуудыг оросоор нь дуудаж, наашаа гэсэн сэтгэлийг нь бөхөөж, урмыг нь хугалж, өөрсдөөсөө ямагт түлхэж холдуулна. Тэднийг бид шоолж гадуурхах, ад шоо үзэх ямар ч үндэслэл байхгүй, тийм ёс суртахууны эрхгүй билээ.

Хилийн гаднах монголчууд байсан тулдаа тэднийг нэг удаад худалдан байж өдийн дайны тусгаар улс үлдсэн юм. Түүнээс ч илүүтэй одоо тэд биднийг тойрон хүрээлж, хүн соёлын асар том хэрэм болон монгол улс руу чиглэсэн харийн соёлын хэт түрэмгийлэл, шунал сэдлийг торгоон сааруулж байна. Тэдний монголжуу чанар улам багасаж, их гүрнүүдийн соёлд уусан бүдгэрч, бидний асар том соёлын хэрэм хэврэгшин сульдаж байна. Монгол ах дүү нартаа чин сэтгэлийн дэм өгөх, дэмжин туслах, урмаар тэтгэх нь зүгээр нэг ах дүүгээ харж үзэж буй ёс зүйн асуудал биш харин монгол улсын хөгжлийн нэгэн гарц жим олох, даяаршиж буй дэлхийд зөв байрлалаа эзлэх, өчүүхэн жижиг зах зээлээ тэлэх боломж, дэлхийд өрсөлдөх чадвартай болох, зэрэгтэй холбогдон маш чухал асуудал гэж бодох юм. Адаглаад л хэлбэрээ алдаж буй соёлын хана хэрмээ засч, сэлбэх, тэтгэх хэрэгтэй санагдана.

Монголчууд ууг нь цөөхүүлээ биш, бид л өөрсдийгөө цөөхүүлээ гэж голж, жижигрүүлж буй мэт санагдана. Сүүлийн үед монгол улсаас гадаадад гарсан монголчуудын дараагийн үе төрөн гарч, хэл соёлын хувьд биднээс бага багаар алслан холдож байна. Бид тэднийг бас л эрлийз хурлийз, хэлтэй усгүйгээр нь тохуурхаж, өөрсдөөсөө түлхэж, өөрсдийгөө улам жижигрүүлсээр байх уу?

Монгол улсын монголчууд бид ах дүү монголчуудаа тэтгэж, монгол соёлоо хадгалах, үр хүүхдэдээ өвлүүлэхэд нь зүйл бүрээр дэмжлэг үзүүлж, монголд суурьшин амьдрах, тухтай зорчих боломжийг бий болгох ёстой. Мөн бид өөрсдөө ч кирил бичиг, бидний явцуу сэтгэхүйд уягдан ядуурч байгаа монгол хэлээ баяжуулж, бусад монголчуудад хадгалагдан үлдсэн үнэт зүйлсээр баяжуулмаар. Цаашлаад бизнесийн зүгээс бодоод үзсэн ч гадаадын хөрөнгө оруулалт, аялал жуулчлал, гадаад бүс нутагт зах зээлээ тэлэхэд ах дүүстэй байхын ашиг тус олон талаар гарч болох юм. Үнэхээр ч хэн эхэлж монголыг сонирхож хөрөнгө оруулах вэ, хэн эхэлж бидний иддэг, өмсдөг, сонирхдог зүйлийг худалдан авах вэ, хэцүү цагт хэн бидэнд түрүүлж санаа зовох вэ гээд бодоод үзэхээр бид том том ярьж америк япон гэхээсээ илүү гадаад дахь монголчууддаа анхаарал хандуулмаар.

Ингээд бодохоор элэг нэгт монголчуудаа хүндэлж, ойлгож, сэтгэлийн дэм, урам өгч, монголын төлөө гэсэн сэтгэлийг нь урамшуулж, сэтгэл дэх бөхөж буй очийг нь асааж, сэргээж яваарай гэж уриалж байна. Наашаа гэсэн сэтгэлтэй, ураг төрлийн холбоотой монголчуудыгаа л өөртөө татаж чадахгүй юм бол өөр бид ямар гадаад нөхрийг өөртөө татаж, монголд "хайртай дуртай" болгох билээ...

http://www.tsahimurtuu.mn/24tsag/2011/02/28/1950

"Улыбка Аллы"

2011-03-01T23:31:00.001+09:00

Виртуальная галерея — проект, созданный для того, чтобы дать возможность людям всего мира познакомиться с работами художников, живущих в Бурятии.

"Улыбка Аллы" - персональная выставка Аллы Цыбиковой, посвященная 60-летию со дня рождения
27 января в Художественном музее имени Ц.С. Сампилова состоялось открытие персональной выставки Аллы Цыбиковой, посвященной 60-летию со дня рождения.

Альбина (Алла) Ойдоповна Цыбикова (11 февраля 1951 – 25 мая 1998), заслуженный художник России (1999), заслуженный художник Бурятской АССР (1985).

1966 год - закончила 8 классов школы № 35 г. Улан-Удэ.
1970 год - закончила Иркутское училище искусств.
1976 год - закончила Театрально-декорационную мастерскую отделения Живописи Московского государственного художественного института им. В.И. Сурикова.

http://minkultrb.ru/gallery/?tx_lzgallery_pi1[showUid]=27

Сэсэгмаа Бабудоржийн Китай и Чингис Раднаев Бурятия в проекте Песни вели...

2011-02-27T23:32:00.000+09:00

Буряад блог болон сайтнуудай эзэдтэ хандалга

2011-02-26T19:52:00.000+09:00

В Бурятии скончался прозаик Сергей Цырендоржиев

2011-02-24T17:28:00.002+09:00

На 74-ом году жизни скончался прозаик Сергей Цырендоржиев, который на протяжении двадцати пяти лет был главным редактором литературного журнала «Байкал»

Сергей Цырендоржиев родился в 1937 году в селе Сосново-Озерск Еравнинского района Бурятии.

В 1968 году начинается его профессиональная журналистская деятельность. Он работал заведующим отделом «Еравнинской правды», собкором «Буряад үнэн», а с конца 1962 года - заместителем редактора «Молодежи Бурятии». Окончив с отличием ВПШ (1970), в течение года работает в Бурятском обкоме партии, в августе 1971 году его назначили заместителем редактора «Буряад үнэн».

С 1975 года Сергей Цырендоржиев - главный редактор журнала «Байкал». Его первая книга - повесть «Два встречных огня» - на родном языке вышла в Улан-Удэ в 1972 году.

Сергей Сультимович - автор более десяти книг, вышедших в Улан-Удэ и Москве.

Сборник рассказов и повестей Сергея Цырендоржиева издан в Монголии.

В 1985 году Сергей Цырендоржиев стал лауреатом еженедельника «Литературная Россия». Удостоен Золотой медали имени Юрия Гагарина Федерации космонавтики СССР.

Член Союза писателей СССР (1974), Лауреат Государственной премии Бурятии (1981). 3аслуженный работник культуры Бурятии (1974), сообщает информационный центр минкульта Бурятии.

Теги: смерть, некролог

http://baikal-daily.ru/news/16/20864/

“МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ТОЛЬ БИЧИГ” ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ БОЛЛОО

2011-02-24T07:20:00.005+09:00

Япон Улсын Тохокүгийн Их Сургуулийн Зүүн Хойд Ази судлалын хүрээлэнгээс энэ сарын 12-13-ны өдрүүдэд “Монгол хэлний толь” олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурлыг зохион байгууллаа. Хуралд Япон, Монгол, БНХАУ-ын монгол судлаачид, хэл шинжлэлийн эрдэмтэд оролцлоо.

Хурлын илтгэлийг сонирхвол, БНХАУ-ын Хааны ордоны музейн номын сангийн ажилтан, Шүнка “Манжийн үеийн монгол хэлний толийн хөгжил ба хувьсал”, Тоохокүгийн Их Сургуулийн профессор Х.Күрибаяхши, “Манжийн хааны бичсэн монгол хэлний ерөнхий толь, орчин үеийн монгол толины хөгжил”, Күрибэто Төгс “Хорин наймт толь болон орчин цагийн монгол хэлний толь”, Хятад монгол хэлний орчуулагч Мицүнага Итако, “Шмидт-ийн Монгол-Франц-Орос хэлний толь”(1835)-ийн тухай”, МУИС-ийн профессор Цэгмидийн Сүхбаатар “Нэрт эрдэмтэн О.М.Ковалевскийн гайхамшигт толийн бүтэц, онцлог”,

Шига Их Сургуулийн багш Үчида, “Японы цэргийн яамнаас эрхлэн гаргасан монгол хэлний тайлбар толь” (1933)-ийн тухай”, Оосокагийн Их Сургуулийн профессор Какүдо “Крилл үсгийн зөв бичгийн дүрэм гарахаас өмнөх үеийн толинд монгол хэлний ярианы хэлийг тусгасан байдал”, Өвөр Монголын Үндэсний Их сургуулийн багш Хүрэлбаатар, “Мин улсын үед гарсан Dong tan bi jiu” (1599) толь дах Хятад-Монгол үгийн тухай”, Шовагийн эмэгтэйчүүдийн их сургуулийн профессор Хөхбаатар, “Хайсан гүнгийн “Монгол хятад бичгээр хавсаргасан таван зүгийн агуу аялгуу бичиг” (1917) толийн тухайд”, Оотаний их сургуулийн профессор Мацүкава “Манжийн үеийн Төвд-Монгол хэлний толийн тухай”, Айчигийн Их Сургуулийн профессор Хигүчи “Бурхан шашны орчуулгад толь хэрэглэсэн байдал” хэмээх илтгэл тус тус хэлэлцүүллээ.

Илтгэл тус бүрийг хангалттай цагт хэлэлцэж, дараа нь тогтож ярилцан мэтгэлцлээ. Энэхүү хурал нь монгол хэлшинжлэлийн хөгжил, түүний дотор монгол хэлний толь бичгийн судалгаа бүр цаашилбал хуучины уламжлалт толь бичгийн судалгааг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх эрдэм шинжилгээний ажил боллоо гэж эрдэмтэд санал нэгтэй дүгнэлээ.

Ж.Ирээдүй

2010.02.14, Токио

http://www.orloo.info/writers/j-bat-ireedui/6471-baga-hural

ワークショップ「モンゴル語の辞書」

日　時：2011年2月12日（土）・13日(日）
会　場：東北大学東北アジア研究センター大会議室（川北合同研究棟4階）

＜研究発表＞
2月12日（土）14：00～18：00
・清代のモンゴル語辞典について　(春花中国故宮博物院図書館）
・清文鑑から『蒙文総彙』へ－近代モンゴル語辞典の成立過程－　(栗林均　東北大学）
・『二十八巻本辞典』－現代モンゴル語辞典としての試み－　(呉人徳司　東京外国語大学）
・シュミットの『蒙独露辞典』（1835）について　(満永葉子　中国語・モンゴル語翻訳者）
・コワレフスキーの『蒙露仏辞典』(1844-1848)の構成と特徴　(Ts. スフバータル　モンゴル国立大学）
・陸軍省編『蒙古語大辞典』(1933年)について　(内田孝　滋賀県立大学）
・キリル文字正書法確立前のモンゴル語口語辞典の表記について　(角道正佳　大阪大学）

2月13日（日）10：00～12：30
・『登壇必究』における漢－蒙語彙について　(フレルバートル　内蒙古大学）
・『蒙漢合璧五方元音』（1917年）について　(フフバートル　昭和女子大学）
・清代のチベット語・モンゴル語辞典について　(松川節　大谷大学）
・仏典翻訳に見られる辞書類利用の実態について　(樋口康一　愛媛大学）

http://itako777.blog64.fc2.com/

Эхэ хэлэнэй уласхоорондын үдэр

2011-02-23T13:43:00.000+09:00

Б.Ринчeн Ардынхаа хөгжмийн баялгийг хэрэглэе

2011-02-22T08:10:00.003+09:00

Ардынхаа хөгжмийн баялгийг хэрэглэе

Урлагийн хэрэг эрхлэх хорооноос нэлээд олон жилийн турш манай оркестр ансамблиудыг хангаж байгаа хөгжмийн зүйлийг үзвэл монголчууд морин хуураас өөр хөгжмийн зэмсэггүй юм болов уу гэж санамаар байдаг. Гэтэл бичиг түүх сөхөөд үзвэл үлээдэг, хуурддаг, цохидог ямар олон янзын хөгжмийн зэмсэг манайхан урьд хэрэглэж байсан юм бэ гэж гайхмаар байна. Наад зах нь хуучин монгол толь бичгээс хөгжмийн зэмсгийн зүйл гэдэг зүйл ангийг сөхөөд үзвэл монголчууд хөгжмийн талаар нэлээд юмтай байсан нь илэрхий үзэгдэнэ. Тэр хөгжмийн зэмсгийн зарим нь хэлбэр байдлаар ч маш сонин зүйл бий. Одоо үед мартагдаад байгаа хөгжмийн зэмсгийн зарим нэг нь орон нутгаар хааяа үзэгддэг боловч манай хөгжим найруулагч, хөгжмийн онолч нар түүнийг өөд татан хөгжүүлэхийг төдий л оролддоггүйгээс мэддэг хүн улам л цөөрөн ховор болж байгаа хэрэг. Ардын дуу хөгжмийг сайн судалж үг аяыг нь нот үсгээр нарийн тэмдэглэдэггүй дээрээс театрын зарим дуучид хүн бүхний мэддэг ардын их дуртай сайхан дууны аялгууг хүртэл шал хамаагүй өөрчлөн дуулж ардын дуу аяны чанарыг алдагдуулж сонсогчдын сонирхлыг бууруулдаг явдал ч үзэгддэг шүү дээ.

Манжийн байлдан дагуулагч нарт талхигдуулж, шашны шар феодалуудад хавчигдаж байх цаг үед манай соёлын сайхан өв балрахад хүрснийг бид мэдэж байна. Лам нар шашны нөлөөг их болгох гэж ардын зарим хөгжмийн зэмсгийг шүтлэгийн зүйлд хэрэглэснийг бид бас мэднэ. Одоо бид ардынхаа хөгжмийн өв уламжлалыг яаж цааш нь чадамгай сайхнаар ашиглах вэ гэдгийг чухалчлан яриуштай байна.

Манай оркестр, ансамблийг улам яруу сайхан болгох хуурдах хөгжмийн зүйлээс нэгийг ч гэсэн дурдвал, жишээ нь шанаган хуур гэж аятайхан юм бий. Xөгжмийн аялгууг цуурайтуулах хайрцаг нь шанаганы хэлбэртэй тэр хуурт заримдаа тэр хайрцгийн нэг хэсгийг аварга могойн арьсаар бүрж түүний доргиогоор хөг дууг нь нэмэгдүүлдэг шанаган хуур байжээ. Чавхдан цохидог хөгжмийн зэмсэг дотроос бийвалиг гэж байдал дүрс сонин сайхан, олон янзын хэлбэртэй хөгжмийн зүйл бий. Бас ховис гэж нэг сонин хөгжмийн зэмсэг бий. Доод тал нь шанз шиг могойн арьсан бүрээстэй, түүгээрээ дуунд нь чадал ордог хөгжим байжээ. Ховис гэдэг нь эртний монгол хэлээр кобис гэж байсан үг. Украины хэлэнд тэр үг нь одоо кобза гэж нэгэн зүйл хөгжмийн зэмсгийн нэр болсон билээ. Монголчууд бас цохидог хөгжмийн зүйлээс янз бүрийн харанга, хэнгэрэг, хэц зэргийг хэрэглэж байсан нь хэлбэр маяг, дуу аялгуу нь сонин, олон янз байсан нь бүжиг зэргийн зүйлд их чимэг оруулдаг, бас хөдөлгөөнийх нь байдалд зохицдог байсан билээ. Дударам гэж зузаан нимгэн, жижигхэн цан шиг юмаар бүрдсэн нэгэн зүйлийн хөгжим, европчуудын "модон хуур" шиг янз бүрийн аялгуу оруулах сонин хөгжмийн зэмсэг байлаа. Урлагийн хэрэг эрхлэх хороо энэ олон янзын сайхан хөгжмийн зүйлийг одоо сэргээн хэрэглэж үзвэл таарах юм биш үү? Үлгэр жишээ авъя гэвэл ардынхаа соёлын өвийг гайхамшигтай сайхнаар сэргээн хэрэглэж байгаа Хятадын ардын оркестроос ч жишээ санаа авч бодвол, монгол ардын хөгжмийн сайхан оркестр байгуулах нөхцөл бололцоо байна шүү дээ. Урлагийн хэрэг эрхлэх хороо бас ардын болон эртний дуу хөгжмийг судлан тэмдэглэж улмаар хөгжүүлэн бадруулах цаг аль хэдийн болоод байна. Энэ талаар сайхан дууч хөгжимч хүн манай ард түмний дунд байгаа тул тэднийг олж гарамгай авьяасыг нь улмаар хөгжүүлэх хэрэгтэй. Урьд монголчууд кеманча, дутар, сааз гэх зэргийн хөгжмийн зэмсгийг ч мэддэг байсан. Түүнийг одоо ЗХУ-д гайхалтай сайхнаар боловсруулж тусгайлан ардын үндэсний хөгжмийн зэмсэг хийдэг фабрикт өдий төдийгөөр хийдэг боллоо. Түүнээс захиж хэрглэвэл, наанадаж дундад Азийн хөгжмийн уламжлалыг хадгалсаар байгаа манай Баян-Өлгийнхэнд ч хэрэгтэй юм биш үү?

Үнэн, 1956.1.14, N12
http://www.toonto.mn/index.php?mm=news&task=view&id=155

ロシアのアジア民族、ブリヤート

2011-02-20T11:09:00.002+09:00

ロシアのアジア民族、ブリヤート
ERINAが主催する「新しい北東アジア」東京セミナー（笹川平和財団助成）の6回目は、ロシアのアジア民族・ブリヤートなど北東アジアに広がるモンゴル系民族から見た地域交流をテーマに、ロシア・ブリヤート共和国ウランウデ市からゲンナディ・アイダエフ市長とライサ・プシェニチニコワ国立東シベリア文化芸術アカデミー総長を招き、駐日モンゴル国大使館のD．バッチジャルガル参事官らを交えて、21日、経団連会館で開かれた。

ブリヤート共和国は、ロシアの東シベリア、世界最大の淡水湖・バイカル湖の南東部にあり、ブリヤート人とロシア人（市長はブリヤート系、総長はロシア系：写真）が共に住み、ロシア語が話される。

ウランウデ市は留萌市、山形市と姉妹都市提携を結び、代表団の交換や日本語学習、ダンスなどを通じて交流を深めている。アイダエフ市長は今回が4度目の来日となるが、以前は経済の話をしても乗ってこなかった日本側の様子が最近少し変わってきたと感じ、文化交流が自然とビジネスにもつながっていくことを実感している。近年、ブリヤートでも新しい住宅・マンションの要求が強くなり、日本の企業をバックにつけた海外の建設会社からの売り込みもあるという。11月のプーチン大統領訪日が日ロ関係の発展に大きな進展をもたらすことを期待している。

日本とロシアは隣国であるばかりではない。最近、日本で発掘された旧石器時代の人骨のDNAに最も近い民族がブリヤート人であることが明らかになった。ロシアの中のアジア民族の住む美しい自然に囲まれたシベリアの都市を、一度訪問してみるのも面白そうだ。

司馬遼太郎とブリヤート娘

2011-02-20T11:03:00.004+09:00

司馬遼太郎とブリヤート娘　古沢襄
2006.07.12 Wednesday name : kajikablog
八月中旬にロシアの沿海州やシベリアを回る遺族会の墓参団に参加しないか、と誘いがあった。七年前の一九九九年九月に墓参団の一員として初参加し、三年前にも厚生省の墓参団では団長としてシベリア奥地にまで行ってきた。これで三回目の墓参になるのだが、昨年に大病を患ったので、ハードなスケジュールをこなす自信がない。熟慮した結果、電話で遺族会に参加を辞退することを伝えたところである。

ロシアというと日本人は、ウラル山系の西にあるモスクワなどヨーロッパ・ロシアに行きたがる。だが私はシベリアに一種の郷愁のような感情を抱いている。ブリヤート共和国に父・古沢元が葬られていることもあるが、古代日本民族のルーツといわれるバイカル湖に惹かれるからである。

ブリヤート人は日本人と瓜二つ、古代トルコ種が混じっているので背が高い違いがあるが、黒髪の女性の姿は魅力的で親近感を抱いている。司馬遼太郎は「ロシアについて」の著書で、一九七〇年代にシベリアでついてくれた通訳のブリヤート娘について次のような印象を記した。

ブリヤート娘に感動した。長身で涼しそうな目。学生時代にブリヤート人は聡明で誇り高く、その女性はつつましい、ときいていた。自分の生涯でこの民族の人に会えるとは思っておらず、それだけにあこがれになっていた。

彼女はウラジオストックにある極東大学の日本語科の学生で、両親はイルクーツクに住んでいる。父も母もささやかながら知識人という層のひとであるらしかった。ソ連旅行でふつうの旅客はさまざまな困難を覚悟せねばならない。空港で八時間もの延着待機。

訴える相手がいないまま、このブリヤート娘に苦情をいうと、彼女は最後に小さな声で「ソ連はいい国です」といった。私は彼女を悲しませたことに狼狽し、そうだとも、きっといい国なんだ、といった。自国をいい国だと思っている彼女に、いっそうの好意をもった。

二度のシベリア旅行で私は、司馬遼太郎と同じ経験をしている。とくに二度目の旅行でバイカル湖を案内してくれたイルクーツク大学の女子学生は、長身で涼しそうな目、聡明で誇り高いブリヤート娘で、日本に留学した経験があるだけに堪能な日本語を喋った。

スラブ系白人の女子学生を助手に従えて案内してくれたのだが、毅然とした態度でテキパキ白人に指示する。帰途、シベリア鉄道に乗る私たちを送ってくれたが、イルクーツク駅で白人ポーターが私たちの荷物をぞんざいに扱うとロシア語で厳しく叱責する。誰かが「女性士官のようだ」と言った。

白人女子学生の方は、ブリヤート共和国まで同行してくれたのだが、シベリア鉄道が動きだすとホッとしたのか「ダンチョウ、ダンチョウ」と私にまとわりついて甘えられ、嬉しいようなムズかゆい思いをしたのが懐かしい。よほど上級生のブリヤート娘が怖かったのかもしれない。

ロシアではアメリカ以上に人種差別があると聞いていたが、シベリアではブリヤート人が白人を怖れていなかった。同じ黄色人種の私たちにとって痛快な風景である。これがモスクワに行くと白人上位の光景を見せつけられる。私のシベリア好きは、案外このようなことが原因なのかもしれない。

http://blog.kajika.net/?eid=303985

Вести хөөрэлдөөн. Эржен Нанзатова

2011-02-17T22:59:00.001+09:00

Урок бурятского языка

2011-02-17T22:46:00.001+09:00

2011-02-16T12:53:00.002+09:00

Цэбээн Жамцаранович Жамцарано 1881 ондо Агын аймагай Ћїдэнтэ нютагта дунда шадалтай айлай бїлэдэ тїрэћэн байгаа. Аба эжын буянгаар балшар багаћаа ћонор ухаатай, урагшаа эрмэлзэћэн хїбїїн байћан юм.

1890-1891 онуудта Шэтэ хотын гурбан классай училищида ћураба. Тиин Санкт-Петербургда їмсын ћургуулида ћураћан байгаа. 1898-1901 онуудта Эрхїїгэй багшын семинарида ћуража гараад, Агын приходско училищиин багшаар ажаллаа.

Нютагай зоной дэмжэлгэтэй Б .Барадин Ц. Жамцарано хоёр 1902 ондо академик Ольденбургын тућаламжаар Санкт-Петербургын ехэ ћургуулида ћурахаяа ороћон юм. Тэндэ ћуража эхилхэдээ, ниитын байдал шэнжэлхэ хїдэлмэреэ эдэбхижїїлћэн байгаа.

1903 онћоо Ц. Жамцарано арадай аман зохёол суглуулха талаар ехэ ажал ябуулжа эхилээ ћэн. Ехэ ћургуулида ћуража байха їедєє Буряад, гадаада Монгол оронуудаар аман зохёол суглуулха аяншалгада ябаа. 1907 ондо тэрэ ћургуулияа дїїргэжэ, тэндээ монгол хэлэнэй багшаар ажаллаба.

1909-1910 онуудта Їбэр-Монголоор, 1911 ондо Онон голоор, 1912 ондо Орхон нютагаар эрдэм-шэнжэлэлгын аяншалга хээ ћэн. 1911 онћоо Цэбээн Жамцарано Монгол орондо ажаллажа эхилћэн юм. Їргєє хотодохи Россин консульстводо зїбшэлэгшєєр, Монголой засаг тїрэдэ зїбшэлэгшєєр хїдэлєє ћэн. Эрдэм ћургуулиин болон гэгээрэлэй асуудалнуудаар аша тућатай ажал хэћэн байгаа. 1917 он болотор Ц. Жамцарано Монголдо ажаллахадаа, эрдэм-шэнжэлэлгынгээ хїдэлмэри бїри эршэдхэбэ.

1917 ондо Буряад орондоо бусажа ерээд, ниитын ажалда хабаадажа эхилээ ћэн. Бїгэдэ буряадуудай Дээдэ-Їдэдэ їнгэргэгдэћэн IV хуралдаанда хабаадажа, їндэћэтэнэй тїб хорооной тїрїїлэгшээр ћунгагдаа бэлэй. 1919-1920 онуудта Эрхїїгэй ехэ ћургуулиин нээгдэхэдэнь, Ц. Жамцарано профессорээр хїдэлћэн байгаа. 1920 онћоо Коминтернын Алас Дурнын секретариадай зууршалагшаар Монгол орондо эхилћэн Арадай хубисхалай хїдэлєєндэ хабаадаба. Энэл оной декабрь ћарада Монголой Арадай намай I-дэхи хуралдаанда хабаадажа, тэрэнэй гэшїїн болоо ћэн. Арадай намай тїрїїшын Программа зохёолсогшодой нэгэниинь болоо ћэн.

1921 ондо Коминтернын Конгресстэ Монголой Арадай хубисхалта намай тїлєєлэгшэ боложо хабаадаа. Арадай хубисхалай илаћанай удаа арадай засагай дотоодын хэрэгїїдэй сайдай орлогшоор хїдэлбэ. Эрдэм-шэнжэлэлгын хїреэлэнгые байгуулха хэрэгтэ ехэ тућа хїргєє ћэн. Хїреэлэнгэй эрдэмтэ секретаряар ажаллаа. Монгол гїрэнэй тїрїїшын Конституци бэшэлсэћэн алдартай.

1923-1925 онуудта энэ намай хиналтын комиссиин тїрїїлэгшээр хїдэлћэн байгаа. 1932-1937 онуудта тэрэ Ленинградтахи Дурна зїгые шэнжэлгын дээдэ ћургуулида ажаллаћан юм. СССР-эй Эрдэмэй академи Ц.Ж. Жамцараногой алдар габьяае їндэрєєр сэгнэжэ, "XVII зуун жэлдэхи Монголой угай бэшэгїїд" гэћэн номыень хараада абажа, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ 1936 ондо олгоћон байгаа. Тиигэжэ Ц. Жамцарано хадаа буряадууд сооћоо тїрїїлэн эрдэмэй тїрїїшын доктор болоћон хїн гээшэ.

1937 ондо тэрэ хардуулан тушаагдаад, бусажа ерээгїй.

Буряад арадай аман зохёол шэнжэлгын їндэћэ ћуури табигша Цэбээн Жамцараногой монгол туургата арадуудай соёл болбосоролые хїгжєєхэ хэрэттэ оруулћан хубитань айхабтар ехэ юм. Мїнєє Улаан-Їдэ, Улаан-Баатар, Санкт-Петербург хотонуудтахи эрдэмэй тїбїїдтэ Ц. Жамцараногой саарћа дансануудые шэнжэлхэ хїдэлмэри ябуулагдана.

Эндэ бидэ Ц. Жамцараногой бэшэжэ абаћан їльгэрнїїдые дурдаха байнабди: хори буряадуудай нютаг хэлэн дээрэ - "Мэньелтэ мэргэн", "Хаан Хашигта мэргэн", "Хэйдэр мэргэн", "Долоолин лугаа", "Долоодой їбгэн", "Намуудай хаан", "Шэбэлтэ мэргэн", "Сазуунай їбгэн", "Тїмэр болдор", "Шир Ширьелтэ мэргэн", "Ерэлдэй мэргэн", "Лодой мэргэн", "Болод Хуурай хїбїїн"; эхирэд-булгадай нютаг хэлээр – "Абай Гэсэр хїбїїн", "Аламжа мэргэн", "Алтан Сэгсэй хїбїїн", "Айдуурай мэргэн", "Буха хара хїбїїн", "Ирэнсэй їбгэн ба Унтан дуурай", "Ха Ошор хїбїїн", "Энжэн Хара хїбїїн", "Алтан Шагай мэргэн", "Асуудар мэргэн хїбїїн", "Буралдай Богдо хаан", "Шоно баатар", "Тэбдэг мэргэн хїбїїн" ...

"Буряад хэлэнэй сахим hураха бэшэг"-hээ авааб.

2011-02-13T13:32:00.002+09:00

Бадма-Ханда Аюшеева:
Yбгэн баабайн ульгэр туужада
Yндэhэ яhанайм элинсэг hанагдаа,
Эртын сагай суряа(н)ханда(ал)
Эрьен, эрьен соностон дурдаа.

Газар дайдым hажа(а)хада
Арьяа баала
Молор hайхан узэсхэлэн
Арьяа баала
Эхэ нангин хизаар мунхэл
Арьяа баала
Эрьеэд наралан хурэхэл
Арьяа баала

Билигма Ринчинова:
??ряа сагhаа убгэ эсэгын
Yргэлжэл ябаhан угайм заншалы(е)
Эртын сагай суряа(н)ханда(ал)
Эрьен, эрьен соностон дурдаа

Амар жаргал урш88(н)
Энэ зурхэнэйм шут88(н)
Арьяа баала

Чингис Раднаев:
hэй, hэ-hэй-эй, hэй, hэ-hэй-эй
Эдир залуу наhан дуудаа ??тэ хусэл бии манда
hэй, hэ-hэй
Эхэ эсэгын хундые эльгэ зурхэнд88 ургэе
hэй, hэ-hэй

Урдахан сагайнгаа утахан замхандаа
Холые зорижо(л) ханилая(л) бултаараа.
Уулзаhан нухэд88 уриял тоонтодоо,
Улаанхан нараяа угтаял бултаараа - 2 дахин

Жэнхэни буряад-монгол сагаалган (Шэнэхээнэй буряадууд)

2011-02-09T07:57:00.001+09:00

Жэнхэни буряад-монгол сагаалган (Шэнэхээнэй буряадууд)
2011-02-09 08:47:20

2011 02 03

2011-02-08T08:28:00.000+09:00

Бүряд басаган

2011-02-08T08:21:00.000+09:00

Baigal Dalai

2011-02-07T22:04:00.002+09:00

　バイカル湖です。
　バイカルの写真を私も撮ったことが在ります。
しかし、こんな色が付いた石を見たことがないです。
すぐ隣にすんでいてもなかなかいけないということもありますね。

sar shiniin mend

2011-02-05T08:16:00.000+09:00

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Ерөнхий сайд Сү.Батболд нар өнөөдөр төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөөнд ахмадуудын төлөөлөлтэй золголоо.

Төрийн ордонд ахмадуудыг төлөөлөн АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга асан Ц.Готов, Ардын жүжигчин Л.Цогзолмаа, Д.Жаргалсайхан, Хөдөлмөрийн баатар Ж.Хайрулла, Л.Дашням, Генерал С.Гомбосүрэн, дипломатч Д.Ёндон, зохиолч Б.Бааст нар хүрэлцэн ирсэн байв.

Ерөнхийлөгч энэ үеэр хэлэхдээ “Ахмад буурлуудын маань буян заяа дэлгэрч, монгол түмний минь аз хийморь өөдөө байх болтугай гэж ерөөе. Сар шинийнхээ баяраар Монгол хүн бүр хийх бүтээх зорилгоо ярьж, Монгол хүн Монгол хүнээ дэмжиж, муу зүйлээсээ ангижирч өөдрөг байх хэрэгтэй.
Баяр ёслолоороо Монголчууд бид сархад жороолох биш ерөөл хэлж сайхан хурайлцгааж байя” гэсний дараа ахмадууд Ерөнхийлөгчөө дэмжин хурайлсан юм.
http://sonin.mn/?p=114407

Aga nytag saihan

2011-02-04T13:12:00.000+09:00

Киноэкспедиция 1928 года. Бурятия 3

2011-02-04T11:28:00.001+09:00

Selgerhen shinehen

2011-02-04T09:50:00.005+09:00

Sagaalganaar!

Буян номой туяа тооноорш сасаржа, Бурхад хүхилдэн тотхон дээрш буужа, Буурал баавайндаа зон олноороо суглажа, Бултаhаа эльбиг hайхан сагаалаарайгты. Шижир сасрагтай наряа дэлхиймнай тойршо наhа нэмhэнэй дан баяр Шидрүүн мүнгэн үблие үнтэйхэн дабhанай дабхар баяр Шэнэхэн сэсэглэхэ хабартяа энх золгоhной гурбалhан баяр Шэнийн нэгэмнай дабхасhан баhа нэгэ баяр. hайхан сагаалаарайгты

Мэндээ! Сагаан hараар амаршалнаби таанадаа. Дүрбэн тээшээ дүүрэн тэгшэ, алиш тээшэ адил бэрхээр ажалдаа амжалтатай , элүүр энхэ, аза талаантай ажа хуухыетнай хүсэн үреэнэби!!!

Культура и искусство Бурятии

2011-02-03T12:32:00.002+09:00

Лариса Петровна Сахьянова - Народная артистка СССР. Родилась в 1928 г. в Бурят-Монголии, в селе Кырен Тункинского района. Начала трудовую деятельность в Бурятском театре оперы и балета артисткой балета после окончания в 1946 году экстерном Московского хореографического училища при ГАБТ СССР. Очень быстро проявился яркий природный талант балерины, и уже через два года ей присвоено почетное звание "Заслуженная артистка Бурятской АССР", а в 1951г., после блестящего выступления на международном фестивале молодежи и студентов в Берлине и днях литературы и искусства в Москве - звание" Заслуженная артистка РСФСР". Лариса Петровна исполняла все ведущие партии балетного репертуара театра оперы и балета, создала образы главных героинь в бурятских балетах "Красавица Ангара", "Во имя любви", "Цветы жизни", "Синие дали тайги" и др. Как прима-балерина участвовала в гастролях театра в ГДР, Монголии, Китае, Италии, Болгарии, Канаде, Японии, Иране, Афганистане, Венгрии, Финляндии и других странах, а также во многих городах России и республик бывшего Советского Союза. С 1962 г. работала преподавателем классического танца, художественным руководителем Улан-Удэнского хореографического училища. Выпускники талантливой балерины танцуют на самых прославленных сценах страны. Среди многочисленных учеников Ларисы Петровны Сахьяновой много лауреатов международных и российских конкурсов. Огромный творческий потенциал своего большого таланта отдала Лариса Петровна и общественной работе. Она избиралась членом Комитета защиты мира Азии, Африки, Латинской Америки, членом Комитета по Государственным премиям РСФСР. Избиралась депутатом Верховных Советов СССР, Бурятии, Улан-Удэнского городского Совета народных депутатов. Умерла в 2002 году.(с)

Оросын буриадууд улсаа Хойд Монгол Респүблик хэмээн нэрлэж байна

2011-02-03T12:10:00.001+09:00

Оросын буриадууд улсаа Хойд Монгол Респүблик хэмээн нэрлэж байна
2010-11-18 03:21:50
Буриад гэдэг нь оросуудын өгсөн зохиомол нэр гэж хилэгнэж байна
Буриад Монголд улсынхаа өнөөгийн нэрийг өөрчлөе гэсэн хөдөлгөөн хүчтэй өрнөж байна. Калмыкия-Хальмг Тангч, Тува-Тыва, Якут-Саха, Башкирия-Башкортостан, Хойд Осэт-Алан зэргээр ОХУ-ын сүбектүүд нэрээ өөрчилсөн (уг нь унаган нэрээ сэргээсэн хэрэг) нь цөөнгүй.
Харин буриадууд улсынхаа нэрийг Буриад-Монгол болгоно гэж тэмцээд тэмцээд үр дүнд хүрээгүй. Оросын монголчууд дундаасаа монгол мэнталитэт хамгийн сайтай энэ түмний эх орончид сүүлийн үед улсын нэрээ Хойд Монгол болгоно гэж хичээж зүтгэх болжээ.
Түүхийн ухааны доктор Т.Михайлов: “Оросууд энд ирэхэд Ар Монголын хязгаар нутаг угтсанаас бус, Буриад гэж байгаагүй. Монгол хэлт ихинэт, хонгодор, булгад, эхирид, хорь, сонгоол зэрэг овог аймгийнхан байсан. Манж гүрэн “тэд монголчууд учир манайх” гэх вий гэж болгоомжлоод, брацкие люди (ахан дүү зон) хэмээн өвөрдүүлэн нэрлэж эхэлснээс буриад гэх нэршил үүссэн” гэжээ.

1788 онд хааны зөвлөх Ф.Ланганс: “Нутгийн ардууд, “орос хаан биднийг өөрсдийгөө монгол гэхийг хорьдог, братские гэж бүртгэдэг” гэж ярьж байв” хэмээн бичжээ.
Судлаач Е.Залкинд: “XVII зуунд буриад гэдэг нэг ч овог аймаг, нэршил байгаагүй” гэжээ.
Философийн ухааны доктор И.Урбанаева: “Хойд монголчууд бид буриад гэгдсэн нь цэвэр тохиолдлын хэрэг юм” гэсэн байна.
Оросын акадэмич А.Окладников: “XVII зууны эхирид-булгадууд бол эртний түүхтэй язгуурын монгол овог аймгууд юм” гэжээ.
Рашид-ад-Дин Байгаль хавийн бүс нутгийн овог аймгуудыг нэгд нэгэнгүй тоочсон ч буриад гэж дурдаагүй аж.
Братские люди гэх үг бурут нарын нэртэй холилдож будлиад, буриад болсон байх магадлал өндөр гэнэм. Бурут гэдэг нь енисейн киргизүүдийн нэршил болой.
“Хойд монголчууд биднийг монгол гэхгүй юм бол халимаг гэж байгаач” хэмээн хүсч байсан гэх мэдээ буй.

Санкт-Петербург-д Хойд Монголын төлөөлөгчид очиж, хаанд бараалхсаны дараа, нэг хэсэг брацкие мунгалы гэж тэднийг нэрлэж байж. Эхирид-булгадууд гэж бас нэрлэж асан.
Үндсэндээ ХХ зуунд л буриад гэх нэршил гарч ирсэн юм байна. В.Ленин: “Эхний ээлжинд буриад-монгол, халимаг нарт автономи өг” гэсэн гэдэг. Өөрөө халимаг (монгол) цустай болохоор тэгсэн байж магад. Ингээд Буриад-Монголын АССР байгуулагджээ.
Хожим Буриад-Монголыг тав хуваан, салгаж заагласан, түм түмэн буриад хүмүүнийг хэлмэгдүүлсэн, хэл соёлыг нь устгаж, ЮНЭСКО хэл соёлын “Улаан ном”-ын жагсаалтдаа “буриад хэл” гэж оруулахад хүрсэн, саявтар гэхэд л хоёр буриад автономийг устгаж энгийн дүүрэг болгосон гээд, олон харамсалтай явдлууд тохиолджээ.
Гэвч өдгөө хойдын ахан дүүсийн маань үндэсний ухамсар сэргэж, улсаа БНХойд Монгол Улс гэж нэрлэхийг шаардах болжээ. Өөрсдийгөө монгол хэмээж, нарийсган хэлье гэвэл хорь, эхирид, булгад гэх юм уу, хорь монгол, эхирид монгол, булгад монгол гэж байх нь зүйтэй гэж буй аж.
Эх хэлээ сэргээн мандуулах ажил ч тэнд их хийгдэж байна. Позы-г бууза, дотоодын министерство-г дотоод хэрэгүүдэй яаман, национально банк- үндэхэнэй банк, правительство-засагай газар, конституционно сүүд- үндэхэн хуулинай шүүхэ, президент-юрэнхылэгшэ, Буркоопсоюз-Бурядай хоршооной холбоон гэхчлэн, наад зах нь хаяг нэршлүүдийг сольж байгаа аж. Чингэхдээ Монгол улсын туршлагыг нэлээд судалж буй гэж тэндхийн хэвлэлд бичсэн байна.

Ч.Мөнхбаяр
ММХ.IX.XXX

http://www.toonto.mn/index.php?mm=news&task=view&id=165

Буряад арадай сайт

2011-02-01T16:29:00.002+09:00

Татаса /
Буряад хэлэнэй тобшолуур

Буряадаар бэшэхэ тобшолуурай драйвер.
Боодол соо
хоёр байт тобшолуур (Юникод)
нэгэ байт тобшолуур (Windows-1251)
Интэрнэдтэ хэрэглэхэ нэгэ байт тобшолуур (Windows-1251).
Хоёр байт тобшолуурынь ехэнхи тохёолдолдо таарамжатай байха ёһотой. Нэгэ байт тобшолуур болбол Юникодой дэмжэлгэгүй зарим хуушан программада хэрэгтэй боложо магадгүй. Мүн "Буряад хэлэнэй һураха бэшэгэй" түрүүшын хубилбарида хэрэглэһэн тобшолуур болоно. Интэрнэдтэ хэрэглэхэ нэгэ байт тобшолуур хадаа буряад үзэгэй орондо хэлбэреэрээ адлишуу лата үзэг хэрэглэһэнээр буряад үзэг бии үгые харгалзахагүй хаанашье бэшэхэдэ хаанашье уншажа болохоор бэшэхэдэ таарамжатай тобшолуур болоно. Энэ гурбанһаа хамагай эхинэйнь тобшолуур буюу хоёр байт тобшолуур хэрэглэхэнь эрхим гэжэ та бүхэндэ дурадханабди.

Буряад хэлэнэй тобшолуур компьютерта һуулгажа ажаллуулха заабариие сайтымнай Ниитэлэл хэһэгһээ уншана гүт.

http://buryadxelen.com/

2011-02-01T16:18:00.001+09:00

Буриадын гарал үүслийн тухай зарим бодол. Д.Бямбасүрэн

Япон улсын Осака хотын
Угсаатап зүйн Үндэсний музейгээс зохион
байгуулсан "Буриадыг оноож танихуй" сэдэвт
Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал дээр
хэлсэн үг (2002 оны 3 сар)

БУРИАД ТҮМНИЙ ГАРАЛ, ТҮҮХ, УГСААТНЫ ОНЦЛОГ
Ухаант хүнийг төрүүлсэн нэгэн голомт болсон өлгий нутгаа түшиж мянга мянган зууныг элээсээр дэлхийн түүхэнд оюун ухаан, эр зориг, төрт ёсныхоо эрдэм чадлыг алтан үсгээр бичиж, мандаж буурч, сэргэж дэвшсээр буй монгол угсаатны нэгэн их бүл нь эртний домогт буриад түмэн юм.
Буриадууд эдүгээ Оросын Холбооны Буриадын бүгд Найрамдах Улс, Эрхүү мужийн Усть-Ордын өөртөө засах тойрог, Чита мужийн Агын өөртөө засах тойрог, Монгол Улсын Хөвсгөл, Булган, Сэлэнгэ, Төв, Хэнтий, Дорнод аймаг, Хятадын Өвөр монголын өөртөө засах орон, Австрали улсад аж төрөн амьдрах бөгөөд түүхэн голомт нь Соёны уулсаас Эргүнэ мөрөн, Байгал далайгаас Гурван гол хүртэл билээ.

Буриадын бүрэлдэхүүнийг түүхэн гарлын талаас нь авч үзвэл буриад, эхирэд, булгад, хорь түмэд, тавнан, сонгоол, атаган, хатагин, салжиуд, юншөөбү, сартуул, хамниган, барга хэмээх олон овгийн олон язгууртай бөгөөд тэр бүгд удам угсааныхаа аргамжийг мах цусаараа хэлхэн Монголын их гүрэнд нэгдэн улс гэрээ тэтгэж, түүх соёлын нэгдмэл их огторгуйд хувь заяагаа холбож явсан юм.

http://www.toonto.mn/index.php?mm=news&task=view&id=191

2010-08-23T22:23:00.002+09:00

Монголын нэгэн гол том ястан нь буриад мон голчууд билээ. Тэд Бай галь нуурын ар өврөөр нутаглаж асан эртний анчин гөрөөчин ойн иргэдийн нэгэн бөгөөд XIII зуунаас өмнө Байгалиас хойш Хилого (хялган), Зүлгэ (Лена) мөрний сав, Сэлэнгийн адгаар сууж байсан Булгачин Хэрэмчин хийгээд Горлог (Енисей) мөрний эхэн, Бай галь орчимд амьдарч агсан Хорьд, Түмэд, Баргужин тө хөмд аж төрөх Баргуд зэрэг монгол угсааны аймгууд юм. Буриад гэдэг нэр түүхэнд анх тэмдэглэгдсэн нь 1240 онд бичигдсэн Монголын нууц товчоо болно. Буриад гэдэг нэрийн талаар хэд хэдэн таамаглал бий.

1. “Бури” (түрэг хэлээр “чоно”) эсвэл “бури-ата” (тү рэг хэлээр “эцэг чоно”) гэд гээс гаралтай гэх.

2. Монголчууд исламын шашинтай кыргызуудыг бу руу номтон гэж нэрлэдэг байсанчлан монголчуудаас салан буруу өөр шашин шүт дэг оросуудад дагаар орсон той холбоотойгоор (Бу руудсан) буриад гэж нэрлэж байх магадлалтай.

3. “Брат” (оросоор “ах” эсвэл “дүү”) гэдгээс гаралтай хэмээн оросууд тайлбарладаг. Гэхдээ энэ үг ямар ч ор үндэсгүй зүйл юм.

4. “Буруулсан ард” гэдэг нийлмэл Монгол үг гэх. Оросод дагаар орсны дараа ингэж нэрлэдэг байх магадлал маш өндөр бий. Цаг хугацааны уртад энэ үг сунжран буриад болсон байж магадгүй.

Русс хэмээх оросуудыг Алтан ордны улсыг байгуу лахад Кавказ, Уралын нурууг давуулан Баруун болон Дунд Шивэртэд их хэмжээгээр нутаглуулах болсон нь мон голчуудын хожмын том ал дааны эхлэл болсон юм. Эзгүй зэлүүд энэ бүс нутагт суурин амьдрал цэцэглэж, слав соё лын давал гаан түрэлтийн гол шалтгаан болов. Анчин, булагчин, цаа тан иргэд улам бүр алгуур дорно зүгт ша хаг даж байлаа.

Энэ байдал 3-4 зуун жил тасралтгүй үргэлжилсээр байв. Юан гүрэн мөхөж хам ниган угсааны манжууд Хятад, Монголын төрийг нэгтгэн барих болсон нь оросуудад Сибир (Шивэртэд) эзэн суух боломжийг нээж өгсөн юм. Оросын хаан ан гөрөө, загас, ой тайгын асар их байгалийн нөөцтэй энэ бүс нутаг руу олон удаа эрдэм шинжилгээ, тагнуул, туршуулын багуудыг бэлтгэн илгээж байлаа.

Буриад монголын газар нутаг XVII зууны дунд үед Хаант Орос улсад эзлэг дэн, Эрхүү хязгаарын захи рагчийн харьяанд хүчээр нэгт гэгдэв. Байгалийн чанад мужийн бүрэлдэхүүнд (1851 онд) бүрэн оржээ. Хаант Орос улс 1901 онд шинэ хууль гаргаж, буриад монголчуудын овог, аймгийн удирдах засаг лалыг устгаад, Оросын өөрийн засаг захиргааны нэгжүүдийг буриадад бай гуулж, буриадуудын газар нутагт орос тариачдыг нүүл гэн шилжүүлж оросчлох бод логыг эрчимжүүлсэн байна. Шинэ хуулийн дагуу албан татвар нэмэгдэн, буриад эр чүүдийг цэрэгт дайчлан 1905 оны Орос, Японы дайнд олноор оролцуулжээ. Ар Мон гол 1911 онд манжийн дарлалаас чөлөөлөгдөж тус гаар улс болсон нь үндэсний үзэлт монголчуудад нэгдэн нягтрах боломж олгосон юм. Буриад монголын олон сэхээтнүүдийг нэгт гэх үйл хэрэгт оролцох болов. Монголоо гэсэн бу риад монголчууд 1917-1918 онд эхэлсэн Оросын ир гэний дайны хөлд ихээр өр төх болжээ. Дээрх олон шалт гаануудын улмаас төрөлх ну тагтаа оросуудад шахагдсан буриадууд Ар, Өвөр монгол руу бөөн бөөнөөрөө нүүх бол сон байна. Мөн түүнчлэн Ном хон далайгаар дамжин Энэтхэг, Австрали, Америк руу хүртэл дүрвэж байв.

XX зууны эхээр Хурц ха руул болон Зах хөвөлзөхийн харуулуудаар дамжин 700 гаруй өрх Монгол Улсын нутагт нүүн иржээ. Тэд Дор нод монголын Онон-Улз го лын сав дагуу Хэнтий айм гийн Батширээт, Биндэр, Дадал, Норовлин зэрэг сумнаа зонхилон нутаглах болов. Эдгээр сумдад суух 11 овогт Цагаан, Галзууд, Бодонгууд, Шарайд, Халбин, Батнай, Худай, Гушид, Хүгдүүд, Хар гана, Ухуацай овгийнхон байлаа. Харин Дорнод айм гийн Баян-Уул, Баяндун, Даш балбар сумнаа голлон суух найман овогт Цагаан, Галзууд, Хүгдүүд, Ухуацай, Бодонгууд, Шарайд, Халибин, Харгана зэрэг ов гийнхон бай жээ. Хэнтий аймгийн Бат ширээт сумын Худар бу риадын дотор Шонос, Буур, Авзай, Хурмуш, Олзон, Бахи зэрэг овгийнхон байв. Хэдий тийм боловч эдгээр овог нь хоорондоо холилдсон нь олонтаа байдаг.

Буриад монголчуудын ов гуудын нэрийг ажиглахад Хорь, Ага буриад нь буриадын эртний овгуудаас бүрдэж байхад Сонгоол буриадууд дотор Халх, Өвөр монгол, Ойрад гаралтай овгийнхон зонхилж байдаг. Энэ нь бу риад ястны овгууд эрт, хож мын олон үед бүрэлд сэнийг харуулж байна. Бу риад монголчууд манай улсын Хэнтий, Дорнод, Бул ган, Сэлэнгэ аймаг, ОХУ-ын Бурят, Эрхүү мужийн Усть-Ордын үндэсний тойрог, Чи та мужийн Агын үндэсний тойрог, БНХАУ-ын Өвөр Мон голын өөртөө засах орны Хө лөн буйр аймгийн Шинэхэн нутагт оршин сууж байна.

Манай улсад байгаа бу риад монголчууд нь хэл аял гуун хувьд Онон Улзын хорь, ага, хамниган, худир буриадын аялгуугаар ярил цана. Харин Сэлэнгэ-Үүрийн го лынхон түнхэн-санагын сон гоол буриадын аялгуугаар хэлэлцэнэ. ОХУ-д байгаа бу риадууд, монголчуудтай адилаар босоо монгол бичиг тэй байсан боловч 1931 оноос латин, 1939 оноос зөвлөлт зас гийн албан шахалтаар ки рилл бичиг хэрэглэх болсон.

Оросын буриадууд бу риад хэл аялгуугаа мартаж, оросоор ярьж, слав соёлын нөлөөнд бараг бүрэн уусаад байгаа билээ. Тэд гэр сууцаа мартан, байшин сууцанд суух ба барилга барих хадлан хадах, жимсчлэх ан агнах болжээ. Мөн сүү машиндаж зөөхий хийх, талх барих, жимсний дармал бэлтгэх зэрэг слав соёлыг нэн чадам гай эзэмшээд байна. Найр наадамд харилцаа дуу, дуу лалцах, цэц булаалдах, бүжиг бүжих, домог тууль хэ лэх, тэргүүтнээ мартах бол жээ. Зөвхөн Ар, Өвөр Монголын буриад зон эртний соёл уламжлалаа хадгалж үлдээд байна.

Дэлхийн I, II дайн Оросын цагаан хаан, болон зөвлөлт засгийн үеийн оросжуулах төрийн хар хайрцагны бод лого, хэлмэгдүүлэлт зэргээс шалтгаалан буриад эрчүүд их хэмжээгээр цөөрсөн би лээ. Нийт буриад хүний тоо 550 мянга орчим гэх бө гөөд эдгээрээс 445 мянга нь Оросод, 70 мянга орчим нь Монголын хойд хэсгээр 25 мянга орчим нь Өвөр монголын зүүн хойд хэсэгт оршин суугаа гэсэн судалгаа байна. ОХУ-ын Буриадын Улаан-Үд хотын хүн амын 70 хувийг оросууд эзэлж байх юм. Оросын буриадын хүүхдүүд хэлд орохдоо “ма ма, папа” гэж хэлж сурч бай на. Тэдэнд буриад монгол хэ лийг нь бараг л заахгүй. Ха рин орос цэцэрлэг, сур гуулиар хүмүүжүүлэн, орос сэтгэхүйгээр тархийг нь угаа саар өнөөг хүрлээ. Орос сэтгэхүй тархинд нь суусан буриадын хүүхэд, залуус өөрс дийгөө Ази төрхтэй, хар үстэй цэвэр оросууд гэж хэнэгч үгүй залж байгаа нь эмгэнэлтэй.

Н.ОТГОНБААТАР

Эх сурвалж: ” Нийгмийн толь ” сонин

2010-07-04T23:53:00.002+09:00

Зохиогч Mongol
5 дах өдөр, 02-07-2010 06:24
Буриадын ястны соёл, урлаг, спортын олон улсын “Алтаргана-2010” энэ сарын 21-23-нд Улаанбаатар хотноо болох гэж байна. Буриадын үндэсний өв уламжлал, соёл, урлаг, спортын төрөл, зүйлийг хадгалж хамгаалах, өвлүүлэн уламжлуулах, шинэчлэн хөгжүүлэх зорилготой уг наадмын анхан шатны шалгаруулалт өчигдөр эхэллээ. Наадмын хүрээнд “Буриад хүний нэг өдөр” сэдэвт ардын аман зохиол, үлгэр туульчдын тэмцээн, буриад ардын дууны уралдаан, орчин үеийн дууны тэмцээн, уламжлалт гар урлалын үзэсгэлэн, ”Дагина” гоо бүсгүйн тэмцээн, уламжлалт буриад гэрийн үзэсгэлэн, яруу найргийн наадам, сэтгүүлчдийн нийтлэлийн уралдаан, ”Алтаргана” гэрэл зургийн үзэсгэлэн, “Буриад хувцасны загвар зохион бүтээгчдийн уралдаан, буриад бөхийн барилдаан, сурын харваа, хурдан морины уралдаан зэрэг арга хэмжээ болох юм. Эхний шалгаруулалтыг нийслэлийн соёл урлагийн газраас зохион байгуулж нийслэлийн зургаан дүүргийн 100 гаруй ардын авьяастан, уран бүтээлчид оролцжээ.

Дэлхийн монголчуудын дөрөвдүгээр чуулган Буриадын Улаан-Үд хотноо болно

2010-07-02T15:59:00.000+09:00

Дэлхийн монголчуудын дөрөвдүгээр чуулган Буриадын Улаан-Үд хотноо болно.2010-07-03
Зохиогч Mongol
5 дах өдөр, 02-07-2010 06:29
Дэлхийн монголчуудын чуулган /ДМЧ/ гэдэг олон улсын төрийн бус байгууллага 2006 онд Их Монгол Улсын 800 жилийн ойн жил үүсгэн байгуулагдсан билээ. Хэл, соёл, түүхийнхээ холбоон дээр манай гарагийн монгол угсаатнууд хүмүүнлэгийн салбарт хамтран ажиллах явдлыг гол зорилгоо болгодог энэ байгууллага дөрөв дэх удаагийн ерөнхий чуулганаа ирэх долдугаар сард Буриадын Улаан-Үд хотноо зохион байгуулах гэж байна. Энэ байгууллагын эхний томоохон ажил нь Их Монгол улсын 800 жилийн ойд зориулсан чуулган байсан. Дараа нь 2007 онд Халимагт “Монголын өдөр”, ”Жангар”-ын баяр хийсэн юм. Харин 2008 онд гурав дахийг нь Австрийн Вена хотноо хийсэн. Эн чуулганыг Европын олон орнуудад ажиллаж амьдарч байгаа Монгол улсын иргэдийн дунд зохион байгуулсан юм. Одоо дөрөв дэхийг нь долдугаар сард Буриадад зохиох гэж байгаа нь энэ юм. Монгол улсын үе үеийн төрийн тэргүүн чуулганы хүндэт ерөнхийлөгч байхаар дүрмэндээ заасан байдаг байна. Иймээс ерөнхийлөгч Элбэгдорж энэ чуулганд оролцох юм. Манай улсын зохион байгуулах хороог БСШУ-ны сайд тэргүүлж байгаа бол Буриадын хороог ерөнхийлөгч Наговицын удирдаж байгаа ажээ. Энэ чуулганы үеэр “Даяарчлал ба дэлхийн монголчууд” Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, Монголын аж үйлдвэрийн барааны үзэсгэлэн, мөн өөр олон төрлийн төрөлжсөн үзэсгэлэн, соёл,спортын цогц арга хэмжээ зохион байгуулах юм байна. Мөн морь уралдуулж, монгол туургатны барилдаан болох юм. Өөрөөр хэлбэл Монгол, Өвөрмонгол, буриад бөхийн үзүүлэх барилдаан тус тусдаа болох юм байна. Сурыг буриад, урианхай, үндэсний гээд бүх төрлөөр нь явуулах ажээ. Чуулганы үеэр нэг чухал ажил төлөвлөсөн нь “Монгол туургатны соёл, мэдээллийн төв”-ийн нээлт болж, Монгол хэлтнүүдийн нэгдсэн том гала концерт тоглох юм. Одоо дэлхийн 12 оронд 10 сая орчим монгол хүн бий гэсэн тоо байдаг. Энэ нь дэлхийн хүн амын 0,2 хувь юм.
http://www.vom.mn/mn/index.php?option=com_content&view=article&id=407:medee&catid=49:news

2010-06-21T12:22:00.002+09:00

монгол тухай

2010-06-12T22:29:00.000+09:00

http://buryat-mongolia.info/?p=1204

Печать на бурятском и монгольском на скорую руку [8]
IT, Бурятский язык — 26 мая 2010 г., 19:13

Откройте MS Word. Нажмите Alt, и, не отпуская, наберите на цифровой клавиатуре справа 1257, отпустите Alt. О чудо! Появился бурятский символ «ө». Тоже самое возможно с остальными двумя символами. Коды – в таблице выше.

Символы отображаются стандартными шрифтами Arial, Times New Roman, Tahoma, Courier. Если у вас стоит пакет программ Adobe Suite, то вам доступны также шрифты Arno Pro и Palatino Linotype.
Плюсы такого решения: вам не надо ничего устанавливать на компьютер. Вы можете набрать эти символы на компьютере с любой Windows, в Word начиная с древней версии 6.0 по новейший Word 2010, в любой стране и в любой локализации Windows !
Есть и минусы: набирать таким способом можно только короткие тексты. В последующем тексте символы проще копировать от вставленных таким способом ранее. Коды придется запомнить наизусть. Или держать бумажку с кодами неподалеку.

Работает в пакете MS Office и в полюбившемся многим Skype.
Во многих программах такой ввод не работает. Тем не менее, в некоторые программы текст можно вставить из Word: в окна ввода большинства современных сайтов, в мессенжер QiP Infium.

Казалось бы, такой ввод не очень удобен. Но, согласитесь, это гораздо лучше следующей ситуации: сельская школа прислала на кафедру Бурятского Университета достаточно объемный текст, в котором строчная бурятская буква «ү» была набрана как латинский символ «Y», но уменьшенным шрифтом! Т.е. весь текст 14 пт, а «Y» – 12 пт. Конечно, все, что было нужно учителям в той ситуации – установить бурятскую раскладку, о которой можно прочесть в ранних статьях. Но если установить трудно, или нет администраторских прав, или попросту компьютер чужой, то способ выше вам пригодится.

Попробуйте еще один прием: выделите в Word любой текст, набранный строчными буквами (маленькими). Нажмите Shift-F3. Попробуйте понажимать еще раз. Текст преобразуется из строчных букв в прописные и обратно. Этот замечательный прием может сыграть плохую шутку, если вместо правильных символов выше вводятся просто похожие символы: например латинская h вместо бурятской һ.
На днях был замечен календарь фирмы Сагаан гэр, с лозунгом «Белый месяц дарит вам Белую юрту», только в бурятском тексте вместо ҺАРАМНАЙ напечатано НАРАМНАЙ, т.е. не «месяц», а «солнце»!

Ну и конечно, поскольку символы общие с монгольским алфавитом, этот способ можно использовать для ввода монгольского текста. К сожалению, монголы используют нестандартные средства ввода и нестандартные шрифты, которые не работают на других компьютерах. Не работают и во многих программах. Но наш универсальный способ выручит вас в любой ситуации. Вы можете быть уверены, что адресат в Монголии или любой стране мира прочтет ваше сообщение.
Надеемся, этот способ не единожды выручит вас. Распечатайте и вырежьте табличку. Приклейте рядом с монитором.

Доржи Дашибалов
26.05.2010
Popularity: 12% [?]

2010-05-17T20:28:00.001+09:00

Dalai Lamin surgal

2010-05-06T21:22:00.004+09:00

ダライ・ラマ１４世：日本にメッセージ　自殺年３万人「拝金主義と決別を」

　【ダラムサラ（インド北部）栗田慎一】ノーベル平和賞受賞者で、チベット仏教の最高指導者ダライ・ラマ１４世（７４）は６月の訪日を前に、亡命政府のあるダラムサラで毎日新聞と会見した。自殺者が１２年連続で年間３万人を超える日本。ダライ・ラマは「周囲に頼っても何ら問題ではない」「拝金主義から脱し、隣人が苦しんでいる時こそ救いの手を」と語り、病める日本社会にメッセージを発した。（５面に「急接近」、毎日ｊｐに全文）

　長引く不況に伴うリストラや借金苦、学校や職場でのいじめ……。自ら命を絶つ人のほか、心を病む人も多い。そして、悲しみは周囲に広がる。「日本は経済成長で（人々の心は）限界に直面し、今では経済の分野でも世界規模の危機の中で苦しんでいる」と案じる一方、「現代社会は人間への慈しみや愛が欠けている」と説いた。

　自殺を減らす方策はあるのか。ダライ・ラマは「祈りだけで問題は解決しない」と断言し「次世代のために内なる価値観を重視する教育システムが必要」と語る。さらに生き方を見失った人々には「恥と自殺を考えるなら、恥を選んだ方がいい。物ごいになっても、それは恥ではない。失敗しても自ら命を絶つ理由などない」とのメッセージを送った。

　ダライ・ラマが中国から亡命して今年で５２年目。自身が自殺を考えたことがあるかとの質問に対し「最高機密」とユーモアをまじえつつ「自殺を考えても誰にも言わない」と最高指導者としての苦悩もにじませた。

　一方、ダライ・ラマが求める「高度な自治」を巡り対立する中国については、最も困難を感じているのが「閉鎖性」と指摘。「中国は外の世界への疑念から閉じこもる思考を持つ」「アジアの大国である日本やインドが中国との関係を発展させ、信頼し合うことが重要」と述べ、アジアの安定に不可欠な日中印の信頼醸成がチベット問題の解決にもつながるとの認識を示した。

http://mainichi.jp/select/world/news/20100503mog00m030001000c.html

Улаан-Үд хотод монгол ном, хэвлэл унших боломжтой

2010-04-02T17:51:00.001+09:00

Та байж байна: www.ruvr.ru / Цаг үеийн тайлбар / ОХУ болон ТУХН-ийн улсуудад
Улаан-Үд хотод монгол ном, хэвлэл унших боломжтой

Улаан-Үд хотын Монголын мэдээлэл-соёлын төвийн ордонд удахгүй монголын сонин, сэтгүүл уншиж, монголын уран зохиолын шинэ бүтээлтэй танилцах боломжтой болно. Буриадын нийслэлд долдугаар сард болох дэлхийн монгол туургатны чуулга уулзалтын бэлтгэл ажлын хүрээнд Монгол улсаас Улаан-Үдэд суугаа Ерөнхий консулын дэмжлэгээр тус бүгд найрамдах улсын үндэсний номын сангийн баазад түшиглэн Бүс нутгийн соёлын яам энэ төвийг нээж байна. Манай номын сангийн ажилтнууд ийм төв байгуулах санал гаргасан гэж Үндэсний номын сангийн захирал Жанна Ильина ярьж байна. Энэ төвийг байгуулах байр тодорхой болсон. Мэдээллийн нөөц эх үүсвэрийг бүрдүүлсэн. Өнөөгийн байдлаар манай номын сангийн сан хөмрөгт монгол хэлээр мянга гаруй ном байдаг. Бид Монгол улсын Үндэсний төв номын сантай гэрээ байгуулсан бөгөөд жил бүр ажил нэгт нөхдөөс 100 ном хүлээж авдаг. Мөн тооны буриадад хэвлэсэн ном, товхимолыг Улаанбаатар хотод илгээж байгаа. Ном хэвлэлийг тогтмол солилцож байна. Монголын мэдээлэл-соёлын төвд ирсэн хүмүүс эрдэм шинжилгээ, нийтлэлийн жинхэнэ зохиол, гагц сэдэвт зохиол, эдийн засаг, бизнесийн лавлах, толь бичиг, нэвтэрхий толь, монгол хэл, хуучин монгол бичгийн сурах бичгийг ашиглах сайхан боломжтой. Чингис хааны талаар Буриадад хэвлэсэн бүх материалыг энэ төвд тоот болгосон байна. Мөн “Үнэн”, “Номын түлхүүр”, “Зууны мэдээ”, “Хүрээ хэмнэл” зэрэг тогтмол хэвлэлийг унших боломжтой. Монголоос янз бүрийн сэдэвтэй Ди-Ви-Ди болон Си-Ди, дүрс бичлэгийн хуурцаг, цомог, дүрс бичлэгийн кино зэргийг авчирсан байна. Энэ төвийг долдугаар сарын дундуур нээх бөгөөд үүнээс өнмө Буриадын үндэсний төв номын сангийн ажилтнууд “Монголика” нэртэй өөр вэб хуудас нээх бодолтой байна. Бид энэ ажлыг хэдийн эхэлсэн. Манай санд байгаа монгол хэл дээрх бүх материалыг тоот болгосон. Бид эхлээд вэб хуудастаа булан нээнэ. Хэрэв хангалттай их нөөц эх үүсвэр байвал бие даасан вэб хуудас бүтээнэ. Монгол хэлтэй интернет хэрэглэгчдэд Буриад болон Монголын талаар, мөн Улаан-Үд хотод болох монгол туургатны чуулга уулзалтын бэлтгэл ажлын талаар аль болох хурдан хүргэхийг яарч байна. Бүгд найрамдах Буриад улсын Үндэсний номын сангийн захирал Жанна Ильина 3-р сарын 16-нд Монголыг зорилоо. Шинэ төв болоод вэб хуудаст шаардлагатай материалын талаар бүх асуудлыг монголын түнштэй хэлэлцэхээр тус улсыг зорьжээ.

Namuun - Amurchilgiin duu (Buriad duu)

2010-04-02T17:38:00.001+09:00

2010-03-23T15:12:00.001+09:00

Хамба лам Итигэловын гоц үзэгдэлийн ховорхон үзэсгэлэн удахгүй Улаанбаатарт нээгдэнэ

Хамба лам Итигэловын гоц үзэгдэл одоохондоо тайлагдаагүй байна. 1911оноос 1917 оны дуустал оросын буддын шашинтнуудын тэргүүн, шашны нэрт зүтгэлтэн, Буриад улсын иргэн Итигэловын бурхан болсныхоо дараа байрлаж байсан чулуун авсыг нээсэн 2002 оны 9-р сараас хойш, бүтэн 8 жил хэвлэл мэдээллээр идэвхитэй хэлцэгдэж байгаа хамба лам бандид Итигэловын «бурхан болсноос хойшхи амьдралын» тухай ховорхон түүхийн тухай ярьж байна. Маш олон жил өнгөрсөн боловч бие цогцс нь хэвээрээ хадаглагдаж үлдсэн нь бүх нийтийн гайхшийг төрүүлж байна. Итигэловын энэ дэлхийн бус бие ямар нууцийг хадаглаж байна вэ? Яагаад одоог хүртэл түүний бие ингэж сайн хадаглагдаж үлдсэн бэ? Эдгээр оньсого мэт асуултуудад эрдэмтэд хариулт олохыг хичээж байна. Улаан-Үд хотын Сампиловын нэрэмжит уран сайханы музейд Итигэловд зориулсан тусгай үзэсгэлэнг анх удаа үзүүлсэн байна. Энэ үзэсгэлэн үзэгчдийн сонирхолыг маш их татсан юм. Үзэсгэлэнгийн 2 дах өдөр л зохион байгуулагчдынх нь нэр дээр Монгол улсаас, үзэсгэлэнг тус улсад үзүүлээч гэсэн санал ирсэн байна. Энэ саналыг Буддын уламжлалт сангхаас дэмжсэн байна. Ингээд энэ үзэсгэлэн Улаан-Үдээс, Улаанбаатарт шилжих боллоо. 3-р сарын 24-нөөс, 4-р сарын 7-ныг дуустал, Занабазарын музейд монголчууд хамба лам Итигэловын тухай олон зүйлыг мэдэх болно. Буриадын их гэгээний зээ дүү «Хамба лам Итигэловын хүрээлэнгийн» захирал Янжима Васильева ярихдаа: Энэ үзэсгэлэнд Орос, Буриад улсуудын буддын шашны түүх болон 1-р бандид хамба лам Заяаевын тухай зураг, видео материалуудыг үзүүлнэ.Мөн 12-р бандид хамба лам Итигэловын эх орондоо эргэж ирсэн түүхийг бас үзүүлнэ. Үзэсгэлэнд ирэгсэд, буддын шашны эд өлөгийн зүйлтэй болон хамба ламын хувийн эд зүйл, түүний туулсан амьдралын зам болон урьдах төрлий нь мэдэж болох түүний өөрийнх нь бичсэн ном зэргийг үзэх болно. Хамгийн гол нь Итигэловын гоц үзэгдлийн тухай ямар нэгэн төсөөлөлтэй болох нь чухал юм гэлээ.
Оросын буддын шашинтнуудын тэргүүн асан Хамба лам Итигэловын бие цогцсийг Улаан-Үдийн ойролцоох булшнаас ухаж гаргаснаас хойш 7 жил хагас боллоо. Газар дороос гаргаж ирэхэд байлцсан эмнэлэгийн шинжээчид үнэхээр гайхшарсан билээ. Итигэловын арьс нь илжрээгүй зөөлөн хэвээрээ, хамар, чих, аниастай нүд зэрэг нь яг хадаглагдаж үлдсэн байлаа. Мөн хуруу, тохой зэрэг нь үеэрээ хөдлөж байжээ. Ер нь л амьд махбодийн шинж тэмдэг бүрэн байлаа. Бие нь анхилуун үнэртэй байлаа. Лам, мумий шиг хэвтээ биш, хушин авдар дотор завилаж суусан байжээ. Итигэлов ер бусын байдалтайгаар бурхан болсон гэж Янжима Васильева өөрийн гайхамшигтай өвөг дээдсийн тухай яриагаа эхэллээ. 1917 онд оросын буддын шашинтнуудын тэргүүнээс больсны дараа тэрээр 10 жил бясалгал хийсэн байна. 1927 оны 6-р сарын 27-нд өөрөө завилаж суугаад шавь нараа, бурхан болсон хүмүүст уншдаг хойтохын номыг уншихыг гуйсан байна. Шавь нар нь ихэд гайхаж уншхаас татгалзжээ. Тэгтэл тэр өөрөө уншиж байгаад амьсгал хураасан байна. Энэ гэгээрлийн гайхамшиг лам нарыг ч бишрүүлжээ. «Амилсан бурхан» болсон хүний өв уламжлалыг хадгалах нь хамба лам Итигэловын хүрээлэнгийн үндсэн зорилго юм. Цогцсий нь нээлгүйгээр энэ гоц үзэгдлийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр нээх нь чухал гэж энэ хурээлэнгийн удирдагч Янжима Васильева үзсэн байна. Ламын толгойноос унасан үс, биенээс нь гуужсан арьс, хөлийн хурууных нь 4 миллиграмм хумс зэргийг цуглуулж авсан байна. Түүний биенд хийсэн солонгорын шинжилгээ нь амьд хүний эд эсээс ялгаагүй байсан нь шинжээчдийн гайхширлыг төрүүлжээ. Тэр та бидэнтэй яг адилхан харин нүдээ л аньсан байгаа. Шинжээчид дотоод эрхтэн нь бүрэн, бүтэн байна гэж үзсэн байна. Харин цус нь л шингэн биш цэлцгэр маягтай болсон байна. 80 жилийн өмнө нас барсан хүнд байх ёсгүй цус түүний биед байж байна. Тархи нугасны нэрт эмч Алексей Ажеев, 2002 оноос ламын биеийг судлаж байгаа бөгөөд өөрийн нарийн аргаар тархины судас нь цохилж байгааг мэдэрсэн байна. Дэлхийд хаана ч байхгүй энэ гоц үзэгдэл эрдэмтэдийг амар тайван байлгахгүй байна гэж Янжма Васильева гуниглангүй хэлээд цааш нь ярихдаа: Ламын эд эс нь амьд байна гэдгий мэдээд цогцсий нь рентген, томограф хийж гүнзгий судлахаар шийдсэн. Итигэлов бурхан болохынхоо өмнө хийсэн гэрээслэлдээ өөрийнхөө биеийг судлуулах тухай бичээгүй. Бид буддын шашинтнууд Багшийнхаа үгэнд захирагддаг. Иймээс 2005 оны 1-р сарын 3-наас «Итигэловын хэргийг» шинжлэн судлах бүх ажлыг хаасан гэж тэр хэллээ. Жилд долоон удаа Буддын том баяруудаар Итигэловыг үзэх гэсэн хүмүүс дугаарлан зогсдог юм. Одоо харин 3-р сарын 24-нөөс Улаанбаатарчууд «Хамба лам Итигэловын гоц үзэгдэл» үзэсгэлэнг үзэх сайхан боломжтой болж байна.
http://mongolian.ruvr.ru/main.php?lng=mon&q=6249&cid=57&p=22.03.2010&pn=1

Конкурс народной песни "Мунгэн Сэргэ"

2010-03-16T17:46:00.002+09:00

1-2 феврая 2008 года на сцене Бурдрамы состоялся конкурс исполнителей народной бурятской песни "Мунгэн Сэргэ". Организаторами конкурса выступили наша телекомпания и ООО «Алтаргана».

Программа "Мунгэн сэргэ", выходящая на нашем телеканале с декабря 2007 года, по большому счету призвана пропагандировать культуру титульной нации республики. Именно поэтому было принято решение о проведении одноименного конкурса народной песни под эгидой программы.

Бурятская песня весьма самобытна. Во всем своём многообразии она отражает думы и чаяния народа. Хороводные песни «ёхор», прославления «соло», призывания шаманов «дурдалга» – это, конечно, не весь перечень жанровых разнообразий. Естественно, различна и техника их исполнения.

Протяжные народные песни, несмотря на кажущуюся простоту, имеют высокие художественные достоинства. Далеко не каждый возьмется их исполнить.

- Даши-Нима Дугаров, доктор филологических наук, профессор: Эти песни особые. Это, можно сказать, профессиональные, полупрофессиональные песни. Этой песне обучаются люди, имеющие дар, имеющие голосовые данные, потому что «айдан дуун» охватывает до 3 октав.

Знаток песенного творчества бурят-монголов Даши-Нима Дугаров искренне переживает за судьбу жемчужины бурятской национальной культуры. Оно и понятно, ведь старинных песен сегодня практически нет в репертуаре профессиональных певцов. Исчезли мастера-исполнители, не поют их даже за столом.

- Даши-Нима Дугаров: Старинные протяжные бурятские песни вообще не исполняются. Я бываю часто на торжествах, все последние десятилетия я ни разу не слышал.

По мнению Даши-Нимы Дугарова, проведение таких конкурсов служит положительным импульсом в деле возрождения народных песен. Принять участие в «Мунгэн сэргэ» могли все желающие. Не было ни возрастных, ни профессиональных ограничений.

1 февраля в театре кукол «Ульгэр» состоялся отборочный тур. Конкуренция жесточайшая – 82 человека. Самому младшему из которых – 8 лет, а старшему – 80.

2 февраля в театре Бурятской драмы состоялся финал. Согласно условиям конкурса «тридцатка» лучших исполняла по две песни: традиционную народную и протяжную. Жюри оценивало вокальные данные, артистичность и сценическое мастерство исполнителей. Важен и подбор репертуара, ведь при подведении итогов учитывается и уникальность песни.

В итоге определены четверо супер-финалистов. А для того, чтобы жюри выявило обладателя Гран-При, они исполняют популярную песню «Эрбэд соохор».

Лучшим из лучших признан студент музыкального колледжа Алдар Дашиев. От министерства образования и науки республики ему вручена денежная премия.

- Алдар Дашиев, обладатель Гран-При конкурса: На отборочном у меня была задача – пройти в финал. Это уже победа, думал я. А когда меня признали обладателем Гран-При, я не знаю, что и сказать.

Вторая премия, учрежденная Народным Хуралом Бурятии, досталась лауреату 1 степени Согтын Даваа из Китая, а Дариме Аюшеевой, лауреату следующей премии министерство культуры республики вручило ценный приз.

Специальную премию от комитета по межнациональным отношениям и развитию гражданских инициатив республиканского правительства получил и Бадма Габанов. Все участники поощрены призами от нашей телекомпании.

В планах организаторов сделать этот конкурс ежегодным. Проходить он будет в дни празднования Сагаалгана.

http://www.arigus-tv.ru/activ/serge/

2010-03-05T09:25:00.005+09:00

“Итгэлийн мөргөл” аялалын ээлжит бүртгэл эхэллээ
2010/03/04 • Сэдэв нь: Sonin.mn

Бясалгал, тарнийн хүчийг төгс эзэмшиж, эрдэм чадлаа гайхуулсан их хувилгаад Монгол улсаас цөөнгүй төрсөн байдаг. Тэдний нэг бол мөнх амьдралт Буриадын хувилгаан, хамба Итгэл билээ. Түүний тухай мэдэхгүй Монгол хүн тун цөөхөн. Насан эцэслэснээсээ хойш 75 жилийн дараа ч бясалгасан төлөв байдлаар оршин буй түүний нууцыг одоо ч бүрэн тайлж чадаагүй л байна. Юутай ч ОХУ-ын эрдэмтэд 7 жил гаруй үргэлжилсэн судалгааныхаа дараа Итгэл хамбын шарил бол амьд организм мөн нь гарцаагүй, гагцхүү түүний оршин буй эх үүсвэр нь юу болохыг сайн мэдэхгүй байна хэмээсэн юм. Магад тарнийн хүч буюу үгийн энерги байж болох юм хэмээн өгүүлжээ.Монголд тун ойр орших энэ гайхамшгийг өөрийн биеэр үзэх боломж эрхэм таньд нээлттэй байна.

ОХУ-ын Бурятын Иволгина сүм хүртэл “Төгс аялал” ХХК-аас зохион байгуулж буй “Итгэлийн мөргөл” аялал нь тус хийдээс жилд долоохон удаа зохион байгуулдаг хийдийн уншлагийн үеэр тохиох аж. “Мянга сонсохоор нэг үз” хэмээн Монголчууд өгүүлдэг. Хувилгааны мөнх амьдарч буй бие цогцсын гэрэл зургийг авч болдоггүй тул жилд дэлхийн 20 гаруй улсаас 500 000 гаруй жуулчид Итгэл хамбатны дүрийг харахаар ирдэг байна. Хэрвээ та тун удахгүй болох нэн сонирхолтой аялалд оролцохыг хүсвэл 99040094 дугаарын утсаар “Төгс аялал ” агентлагтай холбогдоорой. Таны ижийдээ, эхнэртээ, найз нөхөддөө барих үнэтэй бэлэг байх болно.

Төгс аялал

http://sonin.mn/2010/03/04/

2010-03-01T21:33:00.004+09:00

Буриад үндэсний бөхийн 10 дахь удаагийн аварга шалгаруулах тэмцээн болно

Эрхүү хотын спортын ордонд хоёрдугаар сарын сүүлийн өдрүүдэд буриад үндэсний бөхийн 10 дахь удаагийн аварга шалгаруулах тэмцээн болно. “Бүргэдийн дэвэлт” хэмээн нэрлэсэн спортын энэ баяр үндэсний бөхийн уламжлалыг хөгжүүлж, хадгалах зорилготой юм. Бөхчүүд өрөхийн өмнө бүргэдийн дэвэлтээр мэндчилдэг. Урьд их тал нутгийн шилдэг цэрэг эрс жил бүрийн тэмцээнд байлдааны ур чадвараа уралдуулдаг байв. Тэмцээнийг зохион байгуулагчдын нэг Буриадын бүгд найрамдах улсын Чөлөөт бөхийн холбооны дэд захирал Ганжима Дампилова ийнхүү ярьж байна. Бөхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг Сагаалгана баярын өдрүүдэд зохион явуулдаг уламжлал тогтоод байна. Тэмцээний эхний өдөр бөхчүүд шувтаргын төлөө өрсөлдөнө. Хоёр дахь өдөр үнэмлэхүй аваргын төлөө гурван жинд шийдвэрлэх барилдаан болно. “Бүргэдийн дэвэлт” тэмцээнд Тува, Саха, Якут, Буриад, Өвөрбайгалийн хязгаар, Эрхүү муж, бүр Африкаас 80 гаруй тамирчин оролцоно. Мэдээж хэрэг тэмцээнд Монголын тамирчид оролцоно. Үндэсний бөх, хүрэш, хабасагай, самбо, чөлөөт болон грек-ромын бөх, жүдо бөхийн тамирчид оролцоно. Буриад бөхийн дүрэм энгийн ч, ялан түрүүлхэд бэрх хэмээн мэргэжилтнүүд ярьж байна. Их хурд, хүчтэй нь тэмцээнд түрүүлнэ. Монгол бөх Чулууны Батмөнх өнгөрсөн жилийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн юм. Тэмцээнд оролцогчдын тоо жил ирэх тусам нэмэгдэж байна хэмээн Бүгд найрамдах Буриад улсын Чөлөөт бөхийн холбооны орлогч захирал Ганжима Дампилова тэмдэглэв. Тэмцээнд олон тамирчид оролцож багаа нь буриад бөх мөхөөгүй болохыг харуулж байна. “Бүргэдийн дэвэлт” тэмцээнд олон улсын ангиллын тамирчин их оролцдог. 2001 оны анхны аварга шалгаруулах тэмцээнд ердөө 40 залуу хурд хүчээ сорьж байсан. Тухайн үед хотын оюутны тэмцээний статустай байсан хэрэг л дээ. Одоо аварга шалгаруулах тэмцээнд орос залуус буриад, тува бөхөөс дутахгүй барилдаж байна. Бид бөхийн барилдаанаа хадгалахаас гадна бөхийн гайхалтай, сонирхолтой барилдааны хувьд үүнийг хөгжүүлэх бодолтой байгаа юм. Бөх барилдааны байлдааны хэсгийн таван тулаан аварга шалгаруулах тэмцээний шинэлэг хэлбэр юм. Буриад үндэсний бөхөөс эхтэй ганцаар халз тулалдах энэ төрөл гар, хөлөөр цохих, хоолой боож болдог байна. Үүнээс гадна үзэгчид “хээр шаах” уралдаанд хүчээ сорьж “Мянган” клубын шагнал хүртэх боломжтой. Үнэмлэхүй аварга шалгаруулах тэмцээнд ялсан гол баатарыг амьд хонь, 50 мянган рублээр шагнана. Аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох бүх тамирчдад амжилт хүсч, хүчтэй нь ялахыг ерөөе. Та бүхэн Бүгд найрамдах Буриад улсын чөлөөт бөхийн Холбооны орлогч захирал Ганжима Дампиловтой хийсэн ярилцлагыг сонслоо.
<сонсох>
26.02.2010
http://mongolian.ruvr.ru/main.php?lng=mon&q=5986&cid=56&p=26.02.2010

Arig-us TV

2010-02-28T09:04:00.002+09:00

sagaalgan

2010-02-09T09:32:00.001+09:00

「アジアの民話ってどんなお話？なぜ母語が大切なの？」～2月21日は国際母語デー～

2010-02-07T17:16:00.002+09:00

「アジアの民話ってどんなお話？なぜ母語が大切なの？」～2月21日は国際母語デー～
2010年02月05日 16:42　発信地:東京
関連情報シャンティ国際ボランティア会

ラオスの民話絵本の読み聞かせ(c)社団法人シャンティ国際ボランティア会（SVA）
関連写真1/1ページ全2枚

【シャンティ国際ボランティア会】
教育を通じたアジアの子どもたち自立支援を行っている社団法人シャンティ国際ボランティア会（会長若林恭英／所在地東京都新宿区／ＵＲＬ http://www.sva.or.jp 以下ＳＶＡ）は、2月21日の国際母語デーに先立ち、16 日（火）19 時よりSVA東京事務所で、「アジアの民話ってどんなお話？なぜ母語が大切なの？」～2月21日は国際母語デー～を開催します。

■世界の約6000言語のうち、95％が消失してしまう？
　
　各民族が長い歴史のなかで築き上げてきた文化とそれを支える言語は、ひとが持つ豊かな可能性の現れ。それが消えてしまうのは、人間の尊厳や自尊心が失われることにつながります。
　この状況に対してユネスコ（国連教育科学文化機関）は、「国際母語デー」を設置し、母語の振興を通じて異なる民族・文化間の寛容と尊敬を確立することを宣言しました。
　カンボジアの初等教育を支える「ハンカチの木」代表の木村瞳さんをお迎えして、なぜ母語が大切なのか、守らなければならないかを一緒に考えます。

■日本初公開！アジアの民話絵本の読み聞かせ

　SVAでは教育文化支援の一環として、カンボジア・ラオス・ミャンマー（ビルマ）難民キャンプ・アフガニスタンにて民話絵本および紙芝居を出版しています。
　今回、2009年に出版した24タイトルのなかから特におもしろいお話をピックアップし、読み聞かせをします。
　現地の学校や図書館、移動図書館に配架されたこれらの絵本は、毎日たくさんの子どもたちに読まれています。日本の民話にはないようなストーリー展開に引き込まれること間違いなし！アジアの子どもたち同じように民話を楽しみましょう。

■イベント概要■
日時 2010年2月16日（火）　19：00～20：30（開場18：30）
［プログラム］
　19：00　開会
　19：03～19：20　木村瞳さんのお話「母語と絵本（おはなし）」
　19：20～20：10　民話絵本の読み聞かせ　
　　　　　　　　　　カンボジア・ラオス・ミャンマー（ビルマ）難民キャンプ・アフガニスタン
　20：10～20：25　読書タイム、質疑応答
　20：30　終了
会場 SVA東京事務所（最寄駅　JR総武線　千駄ヶ谷駅/信濃町駅）
定員 30名
入場料無料。ただし、古本を一冊以上お持ちください。（リサイクル･ブック･エイドを通じて、アジアの子どもたちの教育支援に充てさせていただきます）
申込先社団法人シャンティ国際ボランティア会（SVA）　広報担当　亀井
e-mail pr@sva.or.jp TEL 03-6457-4585

◆当リリースに関するお問い合わせ◆
社団法人シャンティ国際ボランティア会（SVA）広報担当：亀井千寿
所在地：東京都新宿区大京町31 慈母会館2Ｆ　
　　　　　　　　　　　電話03-6457-4585 FAX 03-5360-1220
ホームページ：www.sva.or.jp
メールアドレス：kamei@sva.or.jp
　　　　　
※　SVAは1981年より、アジアで教育文化支援活動を行っています。

Амьд домог Асашёорюү

2010-02-06T18:33:00.002+09:00

Амьд домог Асашёорюү, эх оронд чинь агаар нь тачигнасан омголон өвөл болж байнаӨчигдөр 15 цаг 22 минут
Яг таны дуртай…Монголдоо тавтай морил.

Сэтгүүлч миний бие их аварга Д.Дагвадоржтой монголчуудынхаа халуун цусыг лугшуулсан ярилцлага хийж, уншигчдаасаа өндөр үнэлгээ авч билээ. Японы сумогийн ертөнцийг эзэрхийлэн дагуулсан алдарт их аваргын дотоод ертөнцийг нээж, хамтдаа омогшиж, хамдаа уярч, хамтдаа асч байсан тэр үеийн бичлэг өдөржин сэтгэлд хөврөв. Их аваргыг маань шахаж хавчсаар байсан довтолгоо чинээндээ тулж, зодог тайлах мэдэгдлийг хийхэд хүргэжээ гэх муухай мэдээ хүлээж авснаас хойш зүрх тийн булиглав. Аварга бид хоёрын ярилцлагын нэгэн хэсэг ийн үргэлжилж байсан санагдана.

-Сумогийн холбоо тодорхой хэмжээний уналтад орсон үед монгол Ёкозүна төрж, маш том сэргэлт авчирсан. Мэдээж энэ бол бидний бахархал. Гэхдээ сумо үзэхээр ирсэн тэр олонлог дотор таныг ялахад талархахгүй хэсэг байдаг. Хашгираад л, зэрлэг монголыг алаад өг гээд л. Тэдний тэр хашгираан таны чихэнд ирдэг үү?

-Тэр бол намайг ирлэдэг бас нэг өгөгдөхүүн л дээ. Тэд хашгирдаг. Аймаар бүдүүлэг хашгирдаг. Бүдүүлэг гэж шууд хэлэхэд бас хаашаа юм бэ дээ. Яахав дээ, хүн нэг тийм үзэн ядсан өнгөөр хашгирдаг ш дээ. Надад тэр хашгираан ирдэг.

-Тэд гэхдээ өөрчлөгдсөн үү. Эсвэл өрсөлдөөн юм болохоор үүрд тийм байх юм болов уу?

-Юу гэж өөрчлөгдөх юм бэ. Үүрд мөнхийн зүйл шүү дээ. Би танд нэг дурсамж яръя. Гурван жилийн өмнө 11 сарын башё Фүкуокад болсон. Кайогийн нутаг л даа. Би Кайог ялсан. Бас рекорд эвдсэн. Жилийн нийт барилдаан зургаан башё нийлээд 90 барилдаан болдог. Би 84 ялчихсан байсан. Дээр нь бүтэн жилийн түрүү авчихсан. Хэн ч миний хажуугаар ороогүй. Дээр нь рекордыг эвдээд, долоон башё дараалан түрүүлсэн. Надад бол бас том нервний асуудал л даа. Тэгээд барилдаандаа орлоо. Тэнд байгаа бүх хүн Кайо Кайо гэж орилоод л. Саяын болдог Монгол башё шиг л юм болсон. Бүгд орилолдоод. Би ийм үед нэг зүйлийг аймаар боддог ш дээ. Би нээрээ эх орондоо байсан бол миний ард түмэн яг та нар шиг ингэж миний төлөө хашгирна шүү дээ гэж. Намайг тэд минь яаж дэмжиж байх бол доо гэж…(хэсэг дуугүй суув) Энэ бол миний л тавилан. Тэгээд л дэвжээн дээр байж байсан чинь яг миний өлмий хавьд тэр дор нэг ногоон цамцтай япон хүн суучихсан, намайг хараад уйлж байсан. Тэр хүний нулимс асгараад л байсан. Намайг Монгол улсын гавъяат тамирчин болж байхад манай Ерөнхийлөгч Багабанди гуай хэлж байсан юм. Биеийн хүчээр нэгийг ялна. Ухааны хүчээр мянгыг ялна гэж.

-Тийм ээ, таныг гавъяатын тэмдэг зүүж байх агшныг сурвалжилж байсан?

-Яг тэгж хэлж байсан тээ.

-Тэр ногоон цамцат таны төлөө уйлж байсныг та мартдаггүй юм байна. Тэгэхээр та тэр ард түмний хайрыг нь бас авсан гэсэн үг. Дэвжээний дор уйлж суусан ногоон цамцтын нулимс таныг гэсэн хайр?

-Тэгэлгүй яахав. Барилдаан болсон. Кайог би ялсан л даа. Гэхдээ тэр зрителийг бүгдийг нь ялна гэдэгт л миний гаргасан хүч оршиж байгаа юм шүү дээ. Тэгээд би ногоон цамцат руугаа харсан. Ногоон цамцат бид хоёр хоёулаа л уйлсан даа. Чи бид хоёр ялсан шүү гээд. Харцаараа л бие биедээ хэлж байгаа юм.

….Ярилцлагын маань энэ хэсэг миний санаанаас огт гардаггүй. Нүд нь ялимгүй чийгтсэн их аварга өмнө минь хүнээрээ, сэтгэлээрээ, ямар нэгэн хаалт халхавчгүй сууж байсан. Сэтгэл зүйн ийм орчинд үүссэн яриа үнэтэй байдаг. Тийм ч учраас санаа сэтгэлийн гүнд тэр чигээрээ хадгалагдан үлддэг биз ээ.

Өчигдөр арлын японоос монголчуудын хийгээд сүмод хайртай дэлхийн бүх үзэгчдийн сэтгэлийг цочирдуулсан мэдээ ирэв. Мэргэжлийн сүмогийн 68 дахь их аварга Асашёорюү гэнэт зодог тайлж байгаа мэдэгдсэн нь ийнхүү санаа сэтгэлийн давалгаа үүсгэсэн хэрэг. Үзгээ шүүрсэн шалтгаан маань ч энэ болов.

Үнэхээр цочир мэдээ юм аа. Хүлээж авахад, тэгээд бас эвлэрэхэд.

Харийн орны үндэсний спортын дэвжээг түрэмгийлэн эзэлж, амжилт, алдаа оноо, аархаж илүүрхсэн гайхам амьдрал, залуу халуун насны ид хав, олон жилийн шахалт хавчилт…Нүдний өмнө хөврөх шиг.

Аварга маань арван хэдэн жилийн турш зүрх сэтгэлийг нь хэмлэн идсэн хэл ам, дуулиан шуугианаас зүгээр л нэг өдөр залхаад, баяртай гэж хэлэх хүн биш. Юуны төлөө шүд зуун тэсч, даваа болгоныг давж амьдарсан билээ. Тэгэхээр түүнийг түлхэж гаргасан шахалт байсан нь гарцаагүй юм. Дандаа аливаа юмны араас шалтгаан ухаж байдаг мэргэжлийн өвчин нь хөдлөөд ийм үг унагаж байна гэж битгий бодоорой.

Их аварга японы сүмогийн холбоонд албан ёсоор хүсэлтээ гаргаад “Би гэм буруугаа ойлгож байна. Зодог тайлснаар миний сэтгэл санаа ариуслаа” хэмээн хэлжээ. Гэм буруугаа ойлгож байна гэдэг бол усыг нь ууж ёсыг нь дагаж амьдарсан улс орондоо ёс зүйн хүндэтгэл илэрхийлж унагах протоколын шинжтэй байх л үг. Харин дараагийн өгүүлбэрээр цэцэн саруул их аварга нэгийг хэлж, нөгөөг илчиллэхээ мартсангүй. Япончууд иймэрхүү үгийн цаад утгыг тайлахдаа хэр юм бол.

Долгорсүрэнгийн Дагвадорж бол мэргэжлийн сүмод 25 удаа түрүүлж, тэндэхийн цайзан дээр алтан үсгээр гуравт сийлэгдэх бахдам амжилтыг үзүүлсэн, цагийг эзэлсэн их аварга юм. Мөн сүмогийн гаднаа шударга юм шиг дүртэй ч дотроо атаа жөтөөний нойтон агаар сэнгэнүүлж байдаг, өөрийн гэсэн өнө эртний дэг жаягаар тэр бүх муухай юмаа нууцлан байх, хүнд хэцүү, хатуу ширүүн, бас явцуу ертөнцөд өөрийн хүчээр амжилт гаргаж, их аварга хэмээх эрхэм цолыг хүртсэн анхны монгол хүн билээ. Түүний энэхүү зүтгэлийг Монголын төр үнэлсэн. Тэрнээс илүү монголын ард түмэн үнэлж, хайрласан. Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат тамирчин гэх идэр залуу насанд нь зохиогүй ч юм шиг хааяа дуулддаг алдар суунаас нь илүү ард түмнийх нь хайр энэ хүнийг илүү их чимдэг. Түүний угсарсан, уран гоё мэхээр түмнийг алмайруулсан, дайчин, эрэмгий, давтагдашгүй барилдаанууд сүмогийн ертөнцөд шинэчлэл авчирсан гэдгийг тэд өөрсдөө дуугаа нэгтгэн хүлээн зөвшөөрдөг. Монгол хүний ид хавыг япончуудад битгий хэл дэлхийд гайхуулсан түүнд бид бүгдээрээ хайртай. Хайртай гэдгээ өнөөдөр ахиад мэдэрсэн. Хэдийгээр Асашёорюү зодог тайлах болсон шалтгаанаа дэлгэрэнгүй тайлбарлаагүй ч сүүлийн долоо хоногт Японы хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр цацагдсан их аваргатай холбоотой мэдээлэл, түүний нэр хүндэд зориудаар халдах зорилготой хэсэг бүлэг хүмүүсийн явуулга, Японы сумо бөхийн холбооны зохион байгуулалтад орсон шахалт дарамт Монголын их аваргыг зодог тайлахад хүргэсэн нь тодорхой. Дээрээс нь мэдээж залуу насны ааг омог, алдаж гишгэсэн ганц хоёр юм нөлөөлөө л биз.

Ялангуяа, өнгөрсөн сарын башёд түрүүлснийх нь дараа Японы сонин хэвлэлээр Асашёорюүгийн нэр хүндэд халдсан мэдээллүүд системтэйгээр цацагдах нь хэрээс хэтэрч, түүнийг нь өрсөлдөгчид нь бодлоготойгоор дэвэргэж, сумогийн холбоо ёкузанаг илтэд хамгаалахгүй бодлого баримталж эхэлсэн нь их аваргад сэтгэлзүйн хүнд дарамт болсон нь ойлгомжтой.

Асашёорюүг тэвчихийн аргагүй байдалд хүргэсэн үйл явдал нэгэн ресторанд өрнөжээ. Тэнд үйлчлүүлээд гарахдаа туслахыг нь үл тоомсорлосон рестораны эзэнтэй маргаж, улмаар урдаас нь дошин дээрээ шошилзоод байсан нөхрийг манайхны үзэмжээр бол нэг алгадчихсан юм даг уу даа. Бүх явуулга үүнээс эхэлжээ. Нэгдүгээр сарын 16-нд болсон гэх уг жижиг маргааныг түрүүлсэн өдөр нь буюу нэгдүгээр сарын 24-нд Японы хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслүүдээр гэнэт цацсан нь сонин. Энэ өдөр их аварга Д.Дагвадорж 25 дахь удаагаа түрүүлснээр Мэргэжлийн сумо бөхийн дээд амжилтын гуравдугаарт бичигдэж, домогт Тайхо /32/, Чиёнофүжи /31/ нарын араас нэхэн ирсэн түүхт өдрөө өнгөрөөсөн. Мэдээж энэ амжилт тэдэнд таалагдсангүй.

Сүмогийн үзүүлэх барилдаанд оролцолгүй эх орондоо ирээд, хөл бөмбөгийн талбайд гарч ганц бөмбөг өшиглөсөн төдийд барилдах эрхийг нь хасч, хатуу ширүүнээр яллан их аваргын сэтгэлийг сэвтээж байсан цаг сайхан. Энэ удаа японы сүмо бөхийн холбоог далдаас атгаж байдаг бүлэглэлүүд хэтэрхий инээдэмтэй шалтгаанаар шахаж, залуу аваргын гэдэнг хөдөлгөжээ. Алийн болгон ингүүлж байхав гэж тэр эрсхэн бодож.

Ийнхүү Японы мэргэжлийн сумогийн ертөнцөд шинэ хуудас нээж, үзэгчгүй болсон үндэсний спортыг нь сэрээж сэхээж өгсөн, агуу дээд амжилтуудын эзэн их аварга өнөөдрөөс эхлэн арлын японы дэвжээн дээр өөрийн орон зайг үлдээн, зодог тайллаа. Зүгээр ээ, дөнгөж 29 настай их аварга. Цэл залуу, омог төгөлдөр аварга шүү дээ.

Үсээ цавуудаж боочихоод, өмд гутал ч өмсөөд явах эрхгүй, эрээн даавуун халад шиг юм углачихаад тэдний эрхээр тэгж явахын оронд талын монголдоо тавтай морил. Морио унаад, салхиа залгиад давхи. Өөрийн чинь унасан шороо, өлгийдөж авсан эх орон чинь шүү дээ.

Та өөрөө ярьсан даа.

…Энэ чинь миний эх орон шүү дээ. Салхиар нь алгадуулж, бороонд нь норж ганцаараа алхах хичнээн сайхан бэ. Өвлийн тэр тэсгим хүйтэн агаарыг би аймаар санадаг. Гараад л амьсгалахад өөдөөс уур цан сэвшээд л. Би хүйтэнд маш дуртай гэж. Тэгээд бас …

Хүлээсэн сэтгэлд минь ойртож харагдаад

Хөндийг туулсан нутгийн зам аа

Хүүгээ үдээд хоцрох ээжийд

Ханисаад үлдэх аяны харгуй

Нутгийн зам нуруутай

Нуган үрдээ ханилгаатай…

Зовлон жаргал ээлжлэн хөврөөд

Зураг төөрөгтэй нутгийн зам аа

Зүрх догдлон таньдаа очиход

Зөрөг жим нь тодрох харгуй… гэж дуулах дуртай биз дээ. Ирээд дуул, бас уйл…

Амьд домог Асашёорюү, эх оронд чинь агаар нь тачигнасан омголон өвөл болж байна

Яг таны дуртай…

Сэтгүүлч Б.Ганчимэг

http://www.news.mn/news/section=home/page=index#0.15744015853852034

Буриадад монгол туургатны чуулга уулзалт болно

2010-02-02T22:25:00.004+09:00

Буриадад монгол туургатны чуулга уулзалт болно

Дэлхийн монгол хэлтэн ард түмэн энэ оны зун Буриадын нийслэлд уулзана. Энд 7-р сарын 14-18-нд дэлхийн монгол туургатны дөрөв дэх чуулга уулзалт болно. Дэлхийн монгол туургатны чуулга уулзалт олон улсын төрийн бус байгууллагыг 2006 онд Улаанбаатар хотод байгуулсан юм. Тус байгууллагын үйл ажиллагаа Монголын түүх, хэл, соёлыг судалж, хадгалж, түгээн дэлгэрүүлэхэд чиглэж байна. Энэ нь дэлхийн монгол хэлтэй ард түмний цогц форум юм. Улан-Үдэд чуулга уулзалтыг зохион байгуулах ажлын хэсгийн дарга Буриадын бүгд найрамдах улсын нийгмийн хөгжлийн асуудал эрхэлсэн засгийн газрын орлогч дарга Баир Балжиров өнөөдөр манай нэвтрүүлэгт оролцож байна.
-Баир Гвибалович, өнөөдөр дэлхийн хэмжээнд хэдэн монгол үндэстэн, монгол хэлээр ярьдаг ард түмэн байна вэ?
Тоолоод үзье л дээ. Монгол улсад 3 сая орчим хүн байна. Буриад, мөн Хятадын Өвөр Монголын өөртөө засан орны монгол хэлтэй ард түмнийг оролцуулаад 3 сая орчим хүн байна. Орос улсад 400 мянга орчим буриад үндэстэн, мөн хэмжээний халимаг үндэстэн байна. Дэлхийн бусад оронд халимаг үндэстэн багагүй байдаг. Тэгэхлээр 8 сая орчим хүн байна. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс монгол туургатнууд 2006 оны 8-р сард Монгол улсын нийслэлд анх цугласан. ОХУ-ын Халимагийн бүгд найрамдах улсын нийслэл Элистэд анхны чуулга уулзалт, 2008 оны 11-р сард Австрийн нийслэл Вена хотод болсон юм. Одоо дэлхийн өнцөг булан бүрт суугаа монгол туургатнууд энэ жил Улан-Үд хотод цуглана.
Буриад улсад ээлжит чуулга уулзалтыг хэзээ, хэн зохион явуулахаар шийдсэн бэ? Бэлтгэл ажил ямар шатанд байна вэ?
Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд өнгөрсөн оны 3-р сард Дэлхийн монгол туургатны ээлжит чуулга уулзалтыг Улан-Үд хотод зохион явуулах боломжийг судлахыг Буриадын ерөнхийлөгч Вячеслав Наговицынээс хүссэн юм. Чуулга уулзалтыг монгол хэлтэй ард түмэн оршин суудаг эсвэл монгол үндэстний цөөнх байдаг газар зохион явуулах боломжтой юм. Холбооны Гадаад хэргийн яамтай зөвлөлдсөний дараа Чуулга уулзалтыг Буриадын нийслэлд зохион явуулахыг зөвшөөрсөн. Чуулга уулзалтыг зохион явуулах ажлын хэсгийг би ахалж байгаа. Харин Зохион байгуулах хороог Бүгд найрамдах Буриад улсын ерөнхийлөгч Наговицын тэргүүлж байна. Бид 12-р сард Монголд очиж, чуулга уулзалтын удирдлагатай үүнийг хэрхэн зохион явуулах асуудлыг хэлэлцсэн юм. Жил бүр бага хурлыг янз бүрээр зохион байгуулдаг. Буриадад зохион байгуулах чуулга уулзалт гурван хэсгээс бүрдэнэ. Чуулга уулзалтын албаны хэсэгт дэлхийн янз бүрийн оронд оршин суугаа монгол үндэстний хамтын ажиллагааны ерөнхий асуудлыг хэлэлцэж, эрдэм шинжилгээний илтгэл сонсоно. Хоёр дахь хэсэг нь спорт-соёлын сэдэвтэй болно. Гурав дахь нь ажил хэргийн байна. Бид харилцан ашигтай эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хувилбарыг хэлэлцэнэ.
Ийм өргөн хүрээтэй арга хэмжээ зохион явуулахад багагүй зардал гарна. Дэлхийн монгол туургатны чуулга уулзалтыг ямар хөрөнгөөр зохион явуулах вэ? Дэлхийн хэдэн орноос төлөөлөгч ирэх вэ?
Чуулга уулзалтын арга хэмжээг зохион явуулахад Бүгд найрамдах Буриад улсын төсвөөс тодорхой хөрөнгө хуваарилсан. Харин форумд оролцох төлөөлөгчид замын зардал, оршин байх зардлаа өөрсдөө хариуцана. Онцгой тохиолдолд чуулга уулзалтыг зохион байгуулагчид энэ зардлыг гаргаж магадгүй. Дэлхийн 10 орны монгол хэлтэй ард түмний төлөөлөгчид бага хуралд оролцох төлөвтэй байна. Австри, Франц, Унгарт суугаа халимаг үндэстний цөөнх чуулга уулзалтанд оролцоход бэлэн болохоо мэдэгдсэн. Чуулга уулзалтын ажлын хэл монгол, орос, англи хэл байна. Буриадын бүгд найрамдах улс энэ чуулга уулзалтыг дорвитой өргөн хүрээтэй арга хэмжээ гэж үнэлж байна. Чуулга уулзалтыг амжилттай зохион байгуулснаар олон улсын хамтын ажиллагааны хүрээг тэлж, манай бүс нутгийн нэр хүндийг өргөнө гэдгийг бид маш сайн ойлгож байгаа. Буриад эдийн засаг, соёлын салбарт гаргасан амжилт, эв нэгдэл, найрамдалтай оршин суугаа ард түмний уламжлалыг танилцуулж, Байгаль орчмын хязгаарын давтагдашгүй байгалийг үзүүлнэ. Дэлхийн монгол туургатны чуулга уулзалтыг зохион байгуулах ажлын хэсгийн дарга, Бүгд найрамдах Буриад улсын нийгмийн хөгжлийн асуудал эрхэлсэн засгийн газрын орлогч дарга Баир Балжиров манай нэвтрүүлэгт оролцлоо.

http://mongolian.ruvr.ru/main.php?lng=mon&q=5601&cid=57&p=21.01.2010

Монголоо хайсан Монгол - 5: Буриадад зорчсон тэмдэглэл

2010-01-23T21:17:00.001+09:00

єХлєнбуйр - барга буриад
Зохиогч Удирдагч
Баасан гариг, 03-10-2008 00:06
ӨНӨР БАЯЛАГ УУДАМ ХӨЛӨНБУЙР НУТАГ Одоогийн Хөлөнбуйр хот Өвөр Монголын Өөртөө Засах Oрны зүүн хойд талд байрлаж (зүүн уртрагийн 115°31` ба 126°04`-ийн хооронд, умарт өргөргийн 47°05¢ ба 53°20¢-ийн хооронд), өмнө талаараа Хянган аймаг, зүүн ба зуун хойд талаараа Хармөрөн мужтай хиллэлж, хойд ба баруун хойд талаараа Орос улстай, баруун ба баруун өмнө талаараа Монгол улстай хил нийлж байгаа юм (Зүүнээс баруун тийш 630 км, өмнөөс умар тхийшээ 700 км, ерөнхий талбай 25.3 түмэн км квадрат, Өөртөө Засах орны нийт газар нутгийн 21.4% -ийг эзэлнэ).

2. Засаг захиргааны хуваарь Тус хотын харъяанд 1 түүрэг (Хайлаар түүрэг), 5 шианы зэрэгтэй хот (Гэгээн гол хот, Манжуур хот, Ягши хот, Эргүнэ хот, Жалан-айл хот), 7 хошуу (малжих дөрвөн хошуудад шинэ барга зүүн хошуу (төв нь Амаглан), шинэ барга баруун хошуу (төв нь Алтан эмээл), хуучин барга хошуу (төв нь Баян хүрээ), Эвэнки үндэстний өөртөө засах хошуу (төв нь Баян тохой), тариалах хошуудад Морин даваа, дагур үнтэстний өөртөө засах хошуу Арын хошуу, Шугуйт хошуу хэмээх Орчон үнтэстний өөртөө засах хошуу багтана). Хөлөнбуйр хотын захиргаа нь Хайлаарт оршдог. 3. Хүн ам ба үндэстэн Хөлөнбуйр хотын бүх хүн ам нь 2,649,501 (2001 оны бүртгэлээр) ба үүний дотор хятад 2,191,189 (хүн амын 82.7%), цөөнх үндэстэн 458,186 (хүн амын 17.29%) хүн байдаг. Цөөнх үндэстэнд нь монгол 211,122 (хүн амын 7.97%), дагур 70,111, эвэнки 26,057, орчон 3,483, хотон 32,921, манж 97,662, солонгос 10,101, орос 4,897 хүн болно. Хөлөнбуйр хотод монгол, дагур, эвэнк, орчон, хятад, хотон, солонгос, орос зэрэг 32 үндэстэн аж төрөн сууршиж байдаг. Эдгээр үндэстэн өөр өөрийнхөө соёлын өв уламжлал, амьдралын зан дадлаа уламжлан хадгалсаар байгаа юм. Хөлөн буйрын Монгол үндэстэнд барга, өөлд, буриадаас гадна өөр аймгаас нүүн ирсэн монгол ястнууд багтана. Баргууд голдуу хуучин барга хошуу, шинэ барга зүүн хошуу, шинэ барга баруун хошуугаар амьдардаг ба өөлд, буриад хоёр нь эвэнки хошуунд аж төрдөг. Эвэнки үндэстний өөртөө засах хошуу нь эвэнки үндэстний төвлөрөн суурьшсан гол газар болно. Эвэнки гэдэг нь эвэнк хэлтэй, ойт уулын хүмүүс гэсэн утгатай. Тус хошуунд бас буриад, өөлдөөс гадна дагур үндэстэн бий. Эвэнки хэл нь Алтай язгуурын хэлний төрөлд багтах тунгус хэлт үндэстний умарт хэлний салбарт багтдаг. Бичиг үсгийн хувьд тэд нар хятад буюу монгол үсэг хэрэглэж байна. Орчон үндэстний өөртөө засах хошуу бол орчон үндэстэн төвлөрөн сууршсан гол газар юм. Орчон гэдэг үг нь орчон хэлнээ уул, давааны хүмүүс буюу Ца бугыг аж ахуйдаа хэрэглэдэг хүмүүс гэсэн утгатай. Үг хэл нь эвэнки хэлтэй маш ойролцоо ч өөрийн бичиг үсэггүй болохоор хятад үсгийг хэрэглэж байна. Дагур үндэстний хамгийн их төвлөрсөн газар нь Морин давааны дагур үндэстний өөртөө засах хошуу болно. Эвэнки үндэстний өөртөө засах хошуунд ч дагур үндэстэн байдаг. Дагур үндэстэн бол алтай язгуурын монгол хэлтэн боловч бичиг үсэггүй учир монгол буюу хятад үсэг хэрэглэж байна. 4. Байгаль цаг уур Их Хянганы даваа Хөлөнбуйр хотын дунд хэсгээр, зүүн хойноосоо баруун өмнө тийш сунан байрласан болохоор хотын нутгийг Хянганы уулархаг орон, Нон мөрний сав дагуу талархаг газар, Хөлөнбуйрын өндөрлөг орон гэж 3 хэсэгт хуваадаг. Тал газрыг нь зологт тал, өвст тал, ойт тал хэмээн ангилдаг. Ерөнхийдөө газар нутаг нь дунд сэрүүн бүсийн эх хуурай улирлын салхитай уур амьсгалтай. Өвөлдөө хүйтэн, зундаа сэрүүхэн, өдөр шөнийн дулааны зөрөө их, 7-8 сард бороо ихтэй, жилийн хур тундасны хэмжээ 350-450 милиметер байдаг ба хяруугүй хугaцаа нь 81-163 өдөр үргэлжилдэг юм. Хөлөнбуйр хотын байгалийн баялаг их билээ. Аж ахуйн хэрэгцээний хээрийн ургамал 500 гаруй төрөл байдаг ба эмэнд ордог хээрийн ургамал 534 зүйл бий. 400 гаруй төрлийн хээрийн амьтан (бүх орны хээрийн амьтны 70%) нь улсын 1, 2, 3-р зэрэглэлийн хамгаaлалтай байх ба өөртөө засах орны хамгаалалтанд багтдаг 30 гаруй төрлийн амьтан бий. 300 гаруй төрлийн шувуудын 60 орчим нь улсын дархан цаазтай. Уурхайн баялаг хөрсөн дороо ихтэй. Одоохондоо нүүрс, төмөр, зэс, цайр зэргийн 40 гаруй уурхайг нээн тогтоожээ. Ихэвчлэн Нон мөрөн хийгээд Эргүнэ голын усны системд харьяaлагддаг Хайлар, Имин, Мэргэл, Гэгээн, Хэрлэн, Оршун зэргийн алдарт голыг багтаасан 3000 гаруй гол горхи, 500 гаруй нуур бүрдтэй. Эдгээр усны ерөнхий хэмжээ нь бүх улсын нэг хүнд ноогдох дундажаас 3.9 дахин их байдаг. 5. Урьдны түүх Хөлөнбуйр бол умарт азийн анчин ба нүүдэлчин үндэстний өсөн мандсан өлгий нутгийн нэг юм. Энэ нутагт 20-30,000 жилийн тэртээ хүн төрөлхтөн аж төрж байсан ул мөр олдсон ба 10,000 гаруй жилийн өмнө “Жалайнуур хүн” нь Хөлөн буйрын балар эртний соёлыг үүсгэн бүтээжээ. Он тооллоос өмнө 3-р зууны үеэр энэ нутагт Дунхучууд оршин нутаглаж байснаа хожим нь Хүннүчүүдад эзлэгдэн Хөлөнбуйр орон нь зүүн гарын шиан вангийн харъяанд оржээ. Түүнээс хойш Шянби, Китан, Жүрчин, Монгол зэрэг хүмүүс энэ нутaгт оршин амьдарч, хөгжин мандсан ажээ. Он тооллын 1-р зуунд Тоба, Шянби аймгууд өмнө тийш нүүдэллэн Хөлөнбуйрын талаар ирж нутaгшин, дахин урагшаа довтлоод Хүннүчүүдийн ноёрхлыг түлхэн унагжээ. Он тооллоос өмнө 206 онд Хүннүчүүд эртний монголыг дайран цохисонд монголын дээдэс Хиян Нэгүс хоёр овогтон дайнаас зайлан “Эргүнэ-хүн” хэмээгдсэн Хөлөнбуйрт зугтаан ирээд “Мэнг вү шивэй” гэж нэрлэгджээ. Тэд нар 900-гаад жил Хөлөнбуйрт аж төрөн, оршин тогтноод ҮIII зууны дунд үеэр Чингис хааны өвөг дээдэс болох Хиян овгийн Бөрт Чоно Монголчуудаа дагуулан Хөлөнбуйраас баруун тийш нүүдэллэн, Онон, Хэрлэн, Туул 3 голооо эх авсан Бурхан Халдунд шилжин нутаглав. Нийтийн он тооллын XII, XIII зууны үед монголчууд аажмаар мандан хүчэрхэгжиж өрлөг богд Чингис хаан энэхүү өргөн уудам өнөр баялаг Хөлөнбуйраар өмөг түшиг болгон маш олон дайн байлдаанд ялалт олж хүчирхэгжин мандах бат сууриа тавьсан билээ. Монголын эзэнд гүрнийг байгуулсны дараа монгол оронд "өрх хуваан өргөмжлэх дүрэм"-ийг явуулж Хянганаас баруун тийш нутгийг зүүн гарын түмэтийн ноён Мухулайд захируулж, зүүн тийш нутгийг тухайн үед мөн Алтан улс захирч байжээ. 1214 онд Чингис хаан Монголын зүүн хэсэг орныг дөрвөн дүү болоод Дай цэцний угсаад хуваан соёрхов. Хянганы баруун хэсгийг Хасар, Хачуун ба Дай цэцний угсааны харъяат нутаг болгон зүүн хэсгийг отгон дүү Очигонд харъяалуулав. 1732 онд Хөлөнбуйр дэх хил хязгаар орны хамгаалалтаа бэхжүүлэхийн төлөө Чин улсын засгийн газар Бутха найман хошуунаас солон (эвэнки ба орчон), дагур, барга эр 3,000 хүн (солон 1636, дагур 796, орчон 359, барга 275)-ийг цэрэгт татаж, угаас байсан 796 хөгшин буурай цэрэгтэй хамт Хөлөнбуйрт нүүлгэн авчирч, солон зүүн баруун хоёр гарын найман хошуу болгон хуваан суулгажээ. Мөн тэр жил Алтай уул хавиас зүүн өөлд Халх гол орчим нүүн ирж өөрсдөө нэг гарын хошуу болжээ. 1734 онд Чин улсын засаг Халхын Цэцэн хан аймгаас Чингийн найман хошуунд нүүн ирж суусан 2,984 баргын дотроос 2,400 чийрэг эрийг сонгож, солон цэргийн ёсоор хоёр гарын 8 хошуу болгон хуваажээ. Тухайлбал, шинэ барга зүүн гарын 4 хошууг Халх гол, Оршун гол, Хөлөн нуурын зүүн эрэг, жич Хайлар голын доод урсгалын хоёр эргээр суулгаж, шинэ барга баруун гарын 4 хошууг Буйр нуурын хойд хөвөө, Оршун гол хийгээд Хөлөн нуурын баруун хөвөө, жич Хэрлэн голын доод урсгалын хоёр эргээр суулгав. 1734 онд Хайлар хотыг байгуулжээ. 1918 онд Оросын хувьсгалт цэрэг цагаантны цэрэгтэй Буриадын нутагт дайн хийж, буриадууд дайнаас зайлан Хөлөнбуйрт нүүж ирсэн юм. 1922 онд Шинэхэн голын хөвөө дагуу ирж нутаглан сууснаас буриадүүд Буриад хошууг байгуулав. Түүнээс хойш энэ нутагт буриад ба хамниган удаа дараагаар нүүн ирж улам олширсон билээ. 6. Мал аж ахуй Мал аж ахуй бол Хөлөнбуйр хотын хамгийн эртний уламжлалт үйлдвэрлэл юм. Бүх хотоороо өвс бордоо хадах, механикжуулалтыг биелүүлж, "тоо толгойг хөөцөлдөхөөс ашиг хонжворыг дээшлүүлэх" шинэ малжилтын аргa руу шилжиж явна. Гурван голын үхэр, Гурван голын хонь, Хөлөнбуйрын нарийн ноост хонь бол тус хотдоо цорын ганц байх сайн үүлдрийн мал юм. Энэ жилийн тоо бүртгэлээс үзэхэд бүх хотын малын тоо 6,3 сая давсан байна. 7. Боловсрол, сурган хүмүүжил Хөлөн буйр хотод их сургууль, дунд зэргийн тусгай мэргэжлийн сургууль 15, энгийн дунд сургууль 237, бага сургууль 1078 байдаг. Багa сургуулийн сурагчийн тоо 239,898-д хүрсэн байна. Бүх хотод соёлын ордон 14, номын сан 14, музей 4 байдаг. 8. Аялал жуулчлал Хөлөнбуйрын тал бол Хятад улсын бүтнээр хамгаалж байгаа хамгийн том эвдэгдээгүй нутаг болно. Эвэнки хошууны Баян хошуу, хуучин барга хошууны Хөх нуур зэрэг аялал жуулчлалын газар байх ба Хятад улсын 5 дахь бөгөөд Өвөр Монголын хамаг том нуур Хөлөн нуур, дэлхий дахинд хосгүй муруй гол гэж алдаршсан Мэргэл гол, Хянган давааны ой тайга зэрэг байгалийн өнгө үзэмж, Шянби хүний чулуун гэрийн буурь, Хэй шан тоу-гийн хуучин хотын буурь, Гашиан агуй, Ганжуур сүм зэрэг эртний түүх дурсгалын үлдэгдэл, умарт азийн үндэстнүүдийн зан заншил ба соёлын өв уламжлалыг харуулсан тал нутгийн хот Хайлар, хил боомтын хот Манжуур, ой шугуйт хот Ягши, уулын хот Жалан-айл зэрэг нь аялaгчдын сонирхолыг татах жуулчлалын газар болж чадсан байна. Хөлөнбуйраас Болормаа бичиж ирүүлэв.
www.zamdaan.com

Дашийн Бямбасурен

2010-01-20T14:02:00.001+09:00

Вторник, 19 Января 2010 г., 5:56

Дашийн Бямбасурэн: «Государство, которое не понимает ценности этнических меньшинств, обречено на распад» [9]
История, Монголосфера, Политика — Метки: интервью, история репрессий, Монголия — 29 декабря 2009 г., 16:57

“Ничего плохого буряты российскому государству не сделали”

В начале 1990-х Монголия вопреки всем ожиданиям и прогнозам выбрала демократический путь развития. Одним из влиятельных политиков, стоявших у истоков монгольской независимости был глава совета старейшин Бурятского культурного общества Монголии, член Политсовета Демократического союза Монголии, занимавший в 1990-1992 гг. пост премьер-министра страны Дашийн Бямбасурен. БМИ публикует интервью с одним из авторов экономических реформ в Монголии, возглавлявшим правительство этой страны в самые трудные первые годы становления демократической системы.

- Уважаемый господин Бямбясурэн, прежде всего, большое спасибо, что нашли возможность встретиться. Мой первый вопрос касается конца 1980-х – начала 1990-х годов. Когда Монголия, после коллапса СССР, оказалась предоставленной самой себе, вы уже возглавляли кабинет министров страны и были членом МНРП. Почему вы приняли решение покинуть партию и поддержать демократов?

- Когда я был мальчишкой, в моем родном селе не было ни одного старого бурята. Их всех уничтожили, расстреляли, отправили на каторгу в Россию. В Дотыл сомоне, например, в 1937 году забрали всех бурят, начиная с 17 лет. Когда летом наш айл (община – ред.) хотел зарезать барана, звали мужчин-халхов из другого села. Я никогда не забуду, как женщины потом пели песни и плакали всю ночь. Вот так было. Потом бурят забирали в армию и заставляли воевать с казахами. На казахско-монгольской границе до 1953 г. было не спокойно. С тех пор в моем сердце остался горький осадок и вопрос: почему так было? В 1986 г. в Чехословакии собирались представители социалистических стран, обсуждали разные проблемы, в том числе ставился вопрос о том, как нам развиваться дальше. Я тогда возглавлял монгольскую делегацию. Мы пришли к выводу, что нельзя совершенствовать социализм, ограничивая права собственности и права человека. И когда в МНР в конце 80-х начались острые дискуссии о том, какой должна стать новая Монголия, внутренне я уже был готов к принятию демократических процессов.

23 октября 1989 года был создан Демократический союз Монголии, я его поддержал и до сих пор придерживаюсь демократических взглядов и являюсь членом Политсовета этой партии.

- Как вы оцениваете современную политическую ситуацию в Монголии? Демократия уже принесла свои плоды стране и ее народу?

- Демократия – это большое пространство. Там можно идти по-пиратски, по-умному, и по-дурацки. Коррупция на разных уровнях монгольской власти представляет сегодня самую большую опасность для страны. Ситуация когда все сверху донизу коррумпировано близка к тому, что власть может продать Монголию. Причем среди потенциальных продавцов есть и демократы, и старые коммунисты.

- Есть надежда, что ситуация изменится?

Есть. Монголы – непредсказуемый народ. В 1990 году американские военные докладывали Конгрессу США, что Монголия не представляет для Штатов никакого интереса, что она пойдет за Союзом, немного изменит социализм и этим ограничится. Но прогноз не оправдался. Монгольская демократия – это не социализм. Мы уже 20 лет избираем парламент на свободных прямых выборах. В Монголии действуют тысячи общественных организаций, сохраняется свобода слова и печати.

- Во время кампании по объединению Усть-Ордынского округа с Иркутской областью в интернете появилось письмо, в котором якобы Вы обращались к президенту РФ и высказывались против укрупнения бурятских автономий.

- Я не писал это письмо. Его написали за меня, не поставив меня в известность. Но это уже не так важно. Если бы я это сделал, то написал бы намного жестче. Если ты поднимаешь голову, надо поднимать ее высоко и мужественно, а не просить.

Государство, которое не понимает ценности этнических меньшинств, обречено на распад. Ничего плохого буряты российскому государству не сделали. Пусть этот цветок будет маленьким, но его надо сохранить. Каждый цветок в степи уникален, каждый имеет свое значение в экологии. Сейчас идет процесс глобализации. Но если понимать под этим только то, что все будут говорить по-китайски или по-английски, это просто нелепо. Российская политика зря пытается все выровнять и насадить везде одинаковые подсолнухи. В советское время тоже говорили, что есть только одна нация – советский народ, но время все расставило по местам.

- Некоторые бурятские исследователи и ученые-выходцы из Южной Монголии, утверждают, что в Монголии существует халхасский этнический национализм. Что вы об этом думаете? Действительно ли в Монголии есть такая проблема?

- Я думаю, что это сильно преувеличено. В Монголии нет такой проблемы. Я, бурят – сонгол могу сказать, что ко мне относятся также как к любому другому монголу: халху, баяуту, дербету. Есть немного другая проблема – отношение русских и китайских монголов к монголам Монголии. Простому монголу не понятно, почему его братья, например, российские буряты, с одной стороны очень на него похожи, с другой – совсем не знают своего языка и относятся к нему свысока за то, что он живет сегодня так, как жили наши общие предки. И не какие-то пращуры, а отцы наших отцов. Да, наши люди живут в гырах (юртах – ред.) и Улаанбаатар – не Нью-Йорк. Но это наша страна и наш образ жизни. У нас до сих пор нет электричества в некоторых сомонах, но мы говорим на своем языке, развиваем свою культуру. Я думаю, что если есть такая проблема, то скорее на бытовом уровне и то, как ответная реакция на заносчивость, особенно некоторых русских монголов.

- Кого вы называете русскими монголами?

- Орос монголнууд: это буряты, калмыки, тувинцы.

- Но тувинцы ведь тюрки?

- Я знаю. Но мы рождены одной землей. Обычаи, образ жизни, пища, одежда, праздники, вера у нас общие. Урянхайский край – это бывшая территория Монголии. В приграничных сомонах Тувы до сих пор говорят по-монгольски. Я думаю, что мы если не родные, то точно двоюродные братья.

- Получается кровь и почва важнее всего?
- Кровь важна, но важнее самосознание. То, кем ты себя считаешь. Никакими законами или директивами не определено ведь, что значит быть монголом. Каждый ищет свой ответ на этот вопрос. Я считаю монголами не только жителей своей страны. Буряты, калмыки, тувинцы, жители Южной Монголии тоже монголы. Они часть общей культуры, истории. Но они должны сохранять своеобразие, оставаться не похожими.

- В современной Монголии есть политические силы, разделяющие идеи панмонголизма?

- Возможно, некоторые движения несут такую идеологию, но я думаю, у них нет перспектив. Ставить такой вопрос в современном мире нелепо. Я считаю, что основная причина геноцида бурят в Монголии была связана именно с панмонголизмом. Кому-то показалось, что буряты хотят, некоторые даже думали, что смогут, создать одно большое монгольское государство. До сих пор цифры о числе расстрелянных и высланных из страны бурят не стали достоянием общественности. Мы потеряли десятки тысяч сынов, а сколько детей не было рождено…

- Известное своими антикитайскими погромами движение «Даяр Монгол» считает, что в Монголии должна быть одна нация – нация «чистых» монголов. Что Вы об этом думаете?
- Несмотря на то, что кто-то пытается проводить параллели, «Даяр Монгол» не похожи на русских скинхедов. Как вы правильно заметили, например нас, бурят-монголов как и другие монгольские ястан (племена – ред.), они признают монголами и выступают только против китайцев. К другим иностранцам, насколько я знаю, они относятся спокойно. Но я их все равно не поддерживаю. Китайцы тоже иностранцы, а все иностранные граждане должны чувствовать себя в безопасности в моей стране. И потом, надо бороться не с китайскими лавочниками, а противостоять китайскому экономическому экстремизму.

- На одной научной конференции в Элисте я познакомилась с очень интересным исследователем из Хух-Хото (КНР). Но мы, две монголки, даже внешне похожие друг на друга, не могли общаться. Она знала только китайский, я – русский и английский…

- Я знаю, что многие буряты и калмыки не владеют родным языком. Южные монголы обычно напротив не испытывают трудностей с монгольским. Правда, в последнее время в Китае действительно появились городские монголы, которые не знают родного языка. Что сказать? Это политика великих держав, которые всегда стремятся навязать свой язык, культуру тем народам, кого они завоевали. В Бурятии много ученых, в Калмыкии мало. Но проблема с родным языком все равно есть и там, и там.

- Как вы думаете, русские и китайские монголы, в конце концов, потеряют свой язык?

- А в конце-концов – это когда? (Смеется). Надеюсь, что нет. Но понимаю, что это серьезная проблема и ее трудно решить. Нельзя заставить людей учить язык, который им не нужен в повседневной жизни. Это надо понимать. Но не надо сильно переживать, пока есть Монголия, монгольский язык будет жить и развиваться. Приезжайте к нам учить родной язык!

- В Улан-Баторе можно выучить только монгольский.
- А вы хотите учиться только в столице? В любом бурятском сомоне вас научат бурят-монгольскому и монгольскому заодно. (Улыбается).

- Согласно официальным данным, сегодня в Монголии проживает 46 тысяч бурят. Но есть и другие, не совпадающие с официальной статистикой цифры. С чем это связано?

- Когда в 1921 году Сухэ-батор встречался с Лениным, он предложил обсудить семь вопросов, один из них касался бурят. Монгольская делегация настаивала на том, чтобы Советы не препятствовали их переселению в Монголию. Примерно 100 тысяч тогда откочевали из России. В 30-е годы большинство были репрессированы: одних казнили, других отправили в ГУЛАГ. Мой дед был казнен, отца матери отправили в лагерь на 25 лет. Поэтому после репрессий люди боялись называть себя бурятами. По моим данным сегодня в Монголии живет 80 тысяч бурят.

- Бурятские монголы как-то поддерживают друг друга?

- Да, поддерживают, но это не выходит на политический уровень. Никакого бурятского лобби в правительстве или парламенте нет. Буряты сегодня разбросаны по всей стране, раз в год на Сагаалган они обходят друг друга. Но это кровные отношения, это традиции, а не политика.

- Как Вы относитесь к вопросу о двойном гражданстве?

- Я думаю монгольское государство должно быть открытым. Я всегда выступал за то, чтобы все монголы мира могли стать гражданами Монголии, не теряя статуса гражданина там, где они родились и выросли. Нас не так много в мире. Было бы хорошо, если бы, например, буряты, калмыки приезжали к нам, приобретали недвижимость, землю, развивали бизнес.

.

Беседовала Марина РОМАНОВА-САЙДУКОВА

Nyutag uhaya hairalnav

2010-01-17T15:13:00.000+09:00

Halimag Mongol tuhai hino

2009-12-31T19:00:00.002+09:00

ene hino Halimag mongolai tuhai huurj baina.

Buryad hel

2009-12-30T08:19:00.003+09:00

Бурятский язык

Вопрос о поддержке и развитии бурятского языка был поднят 17 декабря на Совете Народного Хурала. Как заявил заместитель министра образования Александр Бочеев, несмотря на то, что закон «О языках народов Бурятии» принят еще 17 лет назад, до настоящего времени ситуация с развитием бурятского языка особо не улучшилась

В целом, динамика популяризации бурятского языка остается низкой. В школах и иных образовательных учреждениях не хватает учебников и методических пособий, тираж таких изданий остается небольшим, явно недостаточно финансирование, угроза закрытия нависла над некоторыми малокомплектными школами, где изучается бурятский язык.

Недостаточно представлен бурятский язык, сказал Александр Бочеев, и на информационном поле республики. В республике нет интернет-сайтов на бурятском языке, мало трансляций по телевидению и на радио, нет обучающих программ. Те, что существуют, идут в очень неудобное время – когда слушателями становятся не молодежь, а люди старшего поколения уже знающие бурятский язык. К сожалению, было отмечено на Совете, телеканалы и радостанции пока не проявляют инициативы по популяризации этого государственного языка Бурятии.

Была затронута и тема обучения бурятскому языку. В последнее время, сказал Александр Бочеев, резко увеличилось количество детей, желающих обучаться национальном лицее-интернате № 1. Однако туда зачисляется очень небольшой процент детей. Причина – нехватка мест. В связи с этим замминистра призвал к открытию новых аналогичных учебных заведений.

Представители министерство культуры отметили, что в республике практически прекращено книгоиздание на бурятском языке. В Национальной библиотеке имеется всего 15 тысяч книг на бурятском языке, в то же время изданий на английском языке в два раза больше. Было отмечено и то, что в республике практически отсутствует радиовещание на бурятском языке. Для сравнения – в Самаре существует FM-радио, которое одновременно вещает на 11 языках. Были приведены в пример Карачево-Черкессия и Карелия, где теле- и радиотрансляции на родных языках ведутся практически непрерывно.

Совет Народного Хурала озвученную информацию принял к сведению и рекомендовал правительству Бурятии принять и утвердить среднесрочную целевую программу по развитию и сохранению бурятского языка, доработать республиканский закон об образовании в части обеспечения школ и иных образовательных учреждений стандартами и программами, современными типовыми учебно-методическими комплектами для изучения бурятского языка и литературы. Органам местного самоуправления рекомендовано обеспечить финансирование программ по развитию бурятского языка.
"Байкал-Daily"

18.12.2009

http://www.infpol.ru/newspaper/number.php?ELEMENT_ID=27574

gamnaarai

2009-12-26T21:06:00.001+09:00

16.12.2009 Газете «Толон» исполняется 20 лет
В эти дни исполняется 20 лет со дня образования газеты на бурятском языке «Толон». Постановлением Агинского Бурятского окружкома КПСС от 20 сентября 1989 года, также приказом начальника Управления по издательству, полиграфии и книжной торговли Читинской области официально было принято решение о создании окружной газеты на бурятском языке. Первый номер вышел в свет 1 ноября 1989 года тиражом в 1226 экземпляров.

«Толон»… Без этого издания сегодня трудно представить историю культуры бурятского народа. Потому что на ее страницах поднимаются вопросы сохранения национального этноса, его самобытности, возрождения и развития культуры, истории, языка, обычаев, традиций бурятского народа в плане консолидации с культурами других народов.
В газете «Толон» публикуются материалы на бурятском и русском языках. Тематика издания обширная. Это - история, культура и этнография; экономика и общество; сельские будни; народные традиции; краеведение; литературные страницы.
Первым редактором был назначен Цырен-Дондок Гонгорович Гонгоров, ветеран издательского дела в округе, автор нескольких книг, Заслуженный работник культуры РФ. Немалую лепту в развитие бурятско-язычной газеты внес Батор Бадмаевич Шагдаров, поэт, Заслуженный работник культуры РФ, главный редактор «Толона» в 1992-1999 годы.
На Малом Совете окружного Совета народных депутатов в конце мая 1992 года было принято решение присвоить газете статус «всебурятской». Такое решение объяснялось тем, что газета распространялась не только в округе, но и в Читинской области, Республике Бурятия, Усть–Ордынском округе. Газета освещала не только жизнь округа, но и рассказывала о представителях бурятского этноса, проживающих в других регионах, обеспечивала их информацией на бурятском языке.
В 1992 году вышли в свет приложения: религиозное – «Дунгар», литературное – «Улаалзай». С 1997 года был начат выпуск молодежного приложения «Yетэн».
В разное время редакцию возглавляли Б.Ц.Содномов и Ц.Б.Бадмацыренов. С февраля 2008 года главным редактором назначена Цыцык Тумуровна Тумурова.
В апреле 2008 года вышел 900-ый номер газеты, отпечатанный в цветном оформлении.
Сегодня газета выходит тиражом в 4300 экземпляров, по субботам, форматом А-3. Набор компьютерный, печать офсетная, 8 черно-белых страниц, 8 - цветных.

На сегодняшний день редакция имеет хорошую материально-техническую базу, оснащена современной оргтехникой. Из года в год повышается количество подписчиков, газету получают в Чите, Улан-Удэ, Монголии.
Со своими аналитическими, историческими материалами, зарисовками и очерками журналисты газеты «Толон» участвуют в различных конкурсах, проводимых у себя в округе, также за ее пределами. Так, в рамках Всебурятского международного фестиваля «Алтаргана-2008» журналисты добились больших успехов в конкурсе журналистских материалов «Алтан саг». Дарима Базарова – победитель конкурса, обладатель золотого диплома в номинации «Лучший материал на бурятском языке», Батор Шагдаров – обладатель серебряного диплома, оба награждены денежной премией. Также дипломами фестиваля и поощрительными премиями награждена группа журналистов редакции: Цыжидма Балдангомбоева, Баярма Баторова, Баирма Соктоева, Андрей Дашидондоков, Оюна Базарова, Цыремжит Дагбаева.
В целях популяризации произведений авторов бурятской классической литературы и современных местных поэтов, писателей и журналистов силами редакции один раз в два года проводятся конкурсы с вручением премий имени Жамьяна Балданжабона, Цыдыпа Жамбалова, Доржи Гомбоева и в номинации «Алтан гуурhан», учрежденной внутри редакции газеты «Толон». Следует отметить большую общественную и литературную значимость этих ставших традиционными конкурсов, выявляющих лучших авторов Агинского округа, пишущих на бурятском языке. Победителями конкурсов в разные годы стали Гарма Цырендашиев, Гомбо-Дугар Болотов, Цыбегмит Дамдинжапова, Борис Рабдано, Базар–Садо Цыденов, Дугарма Батоболотова, Жаргал Жербаев и другие.
По итогам конкурса «Крепкая семья – крепкая Россия», объявленного Губернатором Забайкальского края в рамках «Года семьи – 2008» редакция Всебурятской газеты «Толон» удостоена 2 премии в номинации «Краевые и окружные СМИ».
Творческие работы журналистов нашей газеты получают высокие оценки жюри на окружных и областных конкурсах журналистского мастерства. Так, Баярма Баторова является лауреатом областного фестиваля «Регион медиа – 2004».
С интервалом времени один раз в два года проводятся окружные конкурсы среди представителей средств массовой информации Агинского округа в следующих номинациях: «Журналист года» имени Бавасана Абидуева и «Вперед, Ага!».
Лауреатами окружных конкурсов в разные годы стали Дарма Дондоков и Цыжидма Балдангомбоева.
Коллектив редакции активно сотрудничает с представителями буддийского духовенства, публикуя материалы об истории развития традиционной религии бурят, основ из ее философии, медицины и истории жизни духовных учителей. Публикации по этим темам находят широкий отклик среди наших читателей и неоднократно удостаивались Почетных грамот и благодарностей со стороны руководства буддийских дацанов.
Журналисты газеты находятся в постоянном поиске, стараясь наиболее глубоко и правдиво освещать события сегодняшней действительности, и прошлых лет. Они спорят, изучают, исследуют архивные материалы и много пишут.

http://www.aginskoe.ru/index.php?cat=1&scat=1&full=1053

aduushanai duu

2009-12-18T15:21:00.002+09:00

В Бурятии крепчают морозы
24.12.2009

По сообщению Бурятского гидрометеоцентра, с 24 декабря по югу республики ожидается значительное усиление морозов до минус 33-39 градусов. 25-28 декабря в большинстве районов южной половины – сильные морозы до 38-43 градусов, по северной половине – до 43-48, местами – до минус 51.

В Улан-Удэ 25 декабря температура ночью и утром – минус 37-41, днём – 31-33 градуса. 26 декабря ночью и утром – 37-40, днём – 30-32.

В связи с усилением морозов всем предприятиям и учреждениям города направлена телефонограмма, подписанная мэром Улан-Удэ Геннадием Айдаевым, где предложено принять меры по предупреждению ЧС. В частности, организовать внеочередной инструктаж и усиление дежурно-диспетчерских смен, обеспечить готовность аварийных бригад к работе в условиях низких температур, организовать бесперебойную работу объектов ЖКХ и т. д.

Мэрия Улан-Удэ сообщает, что обо всех нештатных ситуациях горожане могут сообщить в городскую службу «051»по телефону: 21-28-58.

Как сообщает Бурятский ЦГМС, по многолетним данным (с 1895 года) аналогичная температура в Улан-Удэ наблюдалась в 1952 году (минус 43 градуса).

Фото Марка Агнора

http://www.infpol.ru/newspaper/number.php?ELEMENT_ID=27863

Эхийн сэтгэл

2009-12-17T11:36:00.000+09:00

Haraasgain gunig

2009-12-13T10:55:00.001+09:00

mini nutag

2009-11-23T18:49:00.003+09:00

Ovor mongolchuud bosno

bi ene horvoog uzen yadna
ene amidral ereen baraan nulimas hatna
ingej bodohoor eldev muu sovin tatna
chadaltai ni chadalguidee deerelhej baidag sonin hachin
bosoo ene 2 uurdiin hosoo unen yosoo
niigem jurmiin haranhuid daragdsan minii uvur mongolchuud
neg negneesee deeguur garah gej medrel aldan shonholzood
harin hyatadiin umnu bolhoor dongolzood derevcheed erh chuluu
hairan saihan nutag shoroo evdersen met umhulsunu
17 rzuunaar tuljij 21 zuuniig daldluulsan
10 hedhen nastai balchir nas shig mini uvur mongol
odoo bosoh bolson shuu ovor mongol
esvel odoo tasrahnee hyataduudad idegden suuj bidnii nas barahnee
ezen chingis uvug deedes irtei baatar mongol yastanuud
udii ch gesen bidnii deerees harj l suugaa uzej l suugaa
ene bidnii gar deer hairan mongol undes muhuhnee
ene bidnii uvur deer harin mongol udam tasrahnee
bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol
botsostgoo minii torlogdson uvur mongol
bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol
mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo
bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol
botsostgoo minii torlogdson uvur mongol
bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol
mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo
ahan duus halh humuus bidniig hujaa gej duuddag
aa yaahav zugeer duuddag bizee l gej bi boddog
unendee tiim bish tednii sanaa bidnees terselsen
ulger tuuhee martaj bidnii sersselsen
etseg deedes burt chono orshin amidarj baigaa gazar aziin nuruu ch gesen
ted nar bidniig zovlogo huuhed shig sanajuurel gene
turul garal bidniig hujaa gej shuud l deerelhene
oros hunii garaar ta nar zagas bariulj
yalgaa baihgui bid nar muusain hyatadaar bariulj
uudam tald taria tariulj ulan tsaashni bid humsaa tairuulj
uchir gevel iim l bna bid nar zaya negtei mongol
ahan duus gedeg baina uu bid nar hayaa negtei mongol
odoo bid uuniig yarih tsag bish bosotsgoo
odo bid nar sanaa negten bosoh tsagaa sonsotsgoo
bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol
botsostgoo minii torlogdson uvur mongol
bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol
mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo
bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol
botsostgoo minii torlogdson uvur mongol
bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol
mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo
neg myanga yesun zuun duchin doloo
niigem jurmaar uurtuu zassan nohoi doloo
terel tsaas ene hyatduud bidniig daralsan daralsan
erh chuluunii naran uulen tsaaguur balarsan balarsan
melelssen mongol tsus mini tseejin dotor butsalj bnav
tamirdsan mongol muhuh genee ezen chinges haana bnav
turshan salhi shig morit tsergiin tani anhnii egneend bi jagsaya
tuuhen uldsen hun chuluu shig hun chuluu shig shuniin hevtuul bi zogsoyo
bid nar chin urgun uudam mongolchuud bidnii sanaa niilen
urshuuh soyorhloo avna bizdee
biden erh chuluunii shine agaaraar amas hiiyea
bid husej tusgaar togtnohiig bid husej bna
zorison zuilee temtsej baigaad yamar ch baisn bi butsahgui
zursan zurag enel hemeen noomoi suuyaa gej bi hutsahgui
uursdiinhuu garaar bid shine hiliin shugamaa zuraya
ungursun zuunii tuuhiig deed tengeriin zarligaar uriya
bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol
botsostgoo minii torlogdson uvur mongol
bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol
mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo
bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol
botsostgoo minii torlogdson uvur mongol
bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol
mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo

Argadaa(buriad duu)

2009-11-23T18:36:00.000+09:00

Buryad hubuun

2009-11-11T20:43:00.002+09:00

Toont in Tokyo

2009-10-29T21:53:00.004+09:00

Japan-d ailchilan irsen Ulan-Udeiin Toont bulhunmiin Tokyo-d ayalsan tuhai jarag baina.

来日したブリヤートのアンサンブル「Toont」の東京での写真です。

Minii turesen nutag

2009-10-06T10:11:00.001+09:00

Buryadai haihan duunuud

2009-09-18T22:56:00.004+09:00

МҮНХЭ ДУРАН

Мүшэтэ энэ дэлхэйдэ инаг дуран бии,
Жаргалтай хүнүүд тэрэниие золгодог юм гээ.
Булаг мэтэ арюухан халуун дураа сахин,
Буурал толготой болонхой hуудаг hаамнай hайн.

Дабталга:
Инаг дуран, мүнхэ дуран,
Инаг дуран, нангин дуран.

hарата энэ дэлхэйдэ hайхан дуран бии,
Хуби заяанай ашаар лэ ушардаг юм гээ,
Сэсэг мэтэ сэлмэгхэн эхин дураа сахин
Сэдьхэл дүүрэн, жаргалтай ажаhуубал – hайн!...

Дабталга:
Инаг дуран, мүнхэ дуран,
Инаг дуран, нангин дуран.

Нарата энэ дэлхэйдэ нангин дуран бии,
Нэгэтэ зүрхыш шатаан, ушархал юм гээ.
Бурханай үршөөл хүртөөhэн дуран, жаргалаа
Буянтайгаар сахин наhалдаг hаал – hайн!...

Дабталга:
Инаг дуран, мүнхэ дуран,
Инаг дуран, нангин дуран.

ЭЖЫ АБА ХОЁРНАЙ

Наадатай, хүхюухэн ябаhан аад,
Наhатай болообди бүүхэн гытэ даа.
Наратай сэлмэгхэн замби дээрэ
Наятай болохотнай гайхалгүйхэн даа.

Дабталга:
Эгээл hайхан эжэ аба хоёрной,
Элүүр энхэ үндэр наhа эдлыт даа.
Үбгэн буурал таабай, төөдэй болонхой,
Үнэр баян, буянтайхан hуугыт даа.

Юрөөлтэй, зугаатай ябаhан аад,
Нюруухан болообди бүүхэн гытэ даа.
Юртэмсэ дэлхэйнгээ нюрган дээрэ
Ерээдээш дабахатнай гайхалгүйхэн даа.

Дабталга:
Эгээл hайхан эжэ аба хоёрной,
Элүүр энхэ үндэр наhа эдлыт даа.
Үбгэн буурал таабай, төөдэй болонхой,
Үнэр баян, буянтайхан hуугыт даа.

Задарюун сарюухан ябаhан аад,
Зүнтэгхэн болообди бүүхэн гытэ даа.
Замбихан юртэмсын альган дээрэ
Зуугаадааш дабахатнай гайхалгүйхэн даа.

Дабталга:
Эгээл hайхан эжэ аба хоёрной,
Элүүр энхэ үндэр наhа эдлыт даа.
Үбгэн буурал таабай, төөдэй болонхой,
Үнэр баян, буянтайхан hуугыт даа.

ЭЖЫДЭЭ

Энэ ехэ дэлхэй дээр,
Эхын буян сэгнэшэгүй.
Эхын дулаан нюдэнhөө
Дээрэ юумэн байхагүй.

Дабталга:
Альган дээрэ тэнжээhэн
Сэдьхэлым арюудхаhан,
Сагаан hайхан hанаатай
Ори ганса эжымни.

Хүндэ хүшэр үедэ
Хэдэн ушар үзэбэлтэ,
Сагай бэрхэ байдалда
Сэхэ дабшан гэшхэлээт.

Дабталга:
Альган дээрэ тэнжээhэн
Сэдьхэлым арюудхаhан,
Сагаан hайхан hанаатай
Ори ганса эжымни.

Үри хүүгэдөө үргэжэ,
Омог дорюун ажаhууна,
Эхын hанаан үридөө гээд,
Эгээл жаргал ябанат

Дабталга:
Альган дээрэ тэнжээhэн
Сэдьхэлым арюудхаhан,
Сагаан hайхан hанаатай
Ори ганса эжымни.
Share

Мэдэгма Доржиева - Инаг дураяа гамнарай

2009-09-17T09:29:00.000+09:00

Мэдэгма Доржиева - Инаг дураяа гамнарай

Neg angihan

2009-09-14T16:13:00.003+09:00

Mongol saihan.Mongol duu saihan.

Hurd - Neg Angiihan

havrin buleen boroo nadtai tuug norson
hairyn anhnai zurvas beh ni ursaj budgersen
shireenei ard siilsen ug buhen tuuh o'guulj
chinii tuhai bodol hairiin duu bolj egshiglene.
ori duudsan havar surguuliin haalgig haaj
uyanga bolson duugaa angiaraa duulj suusan
biye biyenee tushen dald gunigaa martachgaaj
neg angiin huuhduud tootoihon havrig udlee
on tsagiig hamt tuulsan angiin ohiduud
oron zaig hamt eleesen angiin hovguud
nar ugtaj guisen uye tengiin naizuud mini
nasan turshdaa neg angiihan
on tsagiig hamt tuulsan angiin ohiduud
oron zaig hamt eleesen angiin hovguud
nar ugtaj guisen uye tengiin naizuud mini
nasan turshdaa neg angiihan
Lalalalalalalalalalalalalalalalalalalall a
Lalallalalalallalalalalallalalalalallala la

dursamj zurgaan tatuulahad setgel mini uimran dogdolj
to'gsoh odriin urt shig noir mini huljin honoson
margaash bidnii gunigiin bas bairiin o'dor
minii l medeh angiihan chinii medeh naizuud
on tsagiig hamt tuulsan angiin ohiduud
oron zaig hamt eleesen angiin ho'vguud
nar ugtaj guisen uye tengiin naizuud mini
nasan turshdaa neg angiihan
on tsagiig hamt tuulsan angiin ohiduud
oron zaig hamt eleesen angiin ho'vguud
nar ugtaj guisen uye tengiin naizuud mini
nasan turshdaa neg angiihan

(duunai ugg HuhTolbo hangaab)
Tags: angiihan, duu, hurd, mongol, neg

shaman

2009-09-09T09:46:00.000+09:00

Ulan-Udiin duu

2009-09-03T01:48:00.001+09:00

Хонгор халуун наранда хүнийн сэнхэр харада

Энэ манай газарта буряад дайтада

Залуу сэбэр басгадууд бугдоорэй янхадууд

Хубуудууд ухаатай ажалгүй hуудаг гэртээ

Том еэхэ дарганууд хүн бухэн ородууд

Угэндэ бэрхэтэй унэндэ мэхэтэй

Яатара шунабши яатара хатарнабши

Манай Улан-Удэ хото бархирна хараанабши

Буряад хубууд нугэлтэй бухи ород хамгатай

Юмэ хэхэ залхуутай, турэл хэлэ мартанхай

Мангад нэрэ абанхай, мэдэхэ дуршал угы ийм гоёоор юун муухай

Хэн шамда туhалдаг хэн шамда харуулдаг

Хэн шамда уурынго хоолойгоор дуугаан дууладаг

Наагуур саагуур харыш унэн бэдэрыш

Тэнгэрьдэшеэ унэн байхагуй ээ

Хараарай hууба арадай нюса

Бурядай нулимса аршаарай

Нютагнай шангаар уйлан шагныш

Суугларай шадал түргөөрэй

Россий ухаар ойлгохгуй этигэхэ шадалгуй бидэ усон зон

Ойлгоорой сэхээр бодооорой би уурөө

Уурийнгөө угээр шамда унэхээр нюса тобшоон хуурөөб

Бэеэ буу умөөрөө унэн зурхөөрөө

Уурийнгөө бодолоороо хүн тэнгэрийн доро

Түүхээ дотор орооб оролдоноб олоор

Дормжолноб орой илүү ород болооб

Хоёр гараа дээшэ ургэхэдэ намда туhалнаш, юундаб гэхэдэ

Бишни буряад соёолиеэ ургэнэб, бишни ёоhо заншала гамнанаб

Буряад шухан миний дотор, буряад бодол ойлгыш зубоор

Буряад уг гарбалтай байнаб, буряад ороно би магтанаб

Buriad duu

2009-09-03T01:30:00.001+09:00

Нютаг

Баянхаанай ууламнай
Бугын урамдалтай нютаг даа
Анхнай саханаар яаранхай
Анша абым нютаг даа
Урдахал дүлгөөн Балжимнай
Улаалзай мойхной орондоо
Уургай сайгаа аягаламтгай
Уяхан ижийм нютаг даа

Магнай сэлгэр таламнай
Мангир таанай орондоо
Хаанаш ябахан намаяа
Харажил ябадаг нютаг даа
Арибан сэлгэр таламнай
Адуу малай орондоо
Ардай дуунда уяранхай
Абал ижийм нютаг даа

トゥーント "Toont" ::: World Music and Dance Festival Hakodate :::

2009-07-30T16:29:00.002+09:00

トゥーント "Toont" ::: World Music and Dance Festival Hakodate :::

ブリヤートアンサンブル来日について

2009-07-27T15:35:00.004+09:00

ブリヤート共和国の舞踊団「Toonto」が来日します。函館の国際民俗芸術祭に参加する予定です。
アンサンブルは10人から構成され、8月3日の日、新潟に到着します。皆さんに芸術祭でのご活躍をまた、報告したいと思っています。

ブリヤート・モンゴル人服装

2009-05-26T19:22:00.003+09:00

ブリヤート・モンゴル人

2009-05-21T21:52:00.000+09:00

旧正月

2009-05-21T21:48:00.003+09:00

ブリヤート・モンゴル人の旧正月の様子です。

　

You Tube

2009-05-21T21:34:00.003+09:00

honin(ニュース）

2009-05-08T20:26:00.002+09:00

http://www.infpol.ru/newspaper/number.php?ELEMENT_ID=19147

Агинский борец стал бронзовым призером чемпионата Азии
06.05.2009

В эти дни в Таиланде проходит чемпионат Азии по вольной борьбе

Вчера, 5 мая, определились победители и призеры турнира в трех весовых категориях.

В составе сборной Кыргызстана бронзовую медаль соревнований в весе до 66 килограмм завоевал воспитанник Агинской районной ДЮСШ Базар Базаргуруев. В поединке за третье место забайкалец победил японского борца Шого Маэда.

Напомним, что в 2007 году Базаргуруев становился чемпионом Азиатского континента. В том же сезоне он развил свой успех, завоевав «бронзу» на первенстве мира в Баку. На олимпийских играх в Пекине наш земляк занял пятое место.